حاشیه نشینی و ارتباط آن با تکدی گری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

مرکز تحقیقات عوامل اجتماعی موثر بر سلامت دانشگاه علوم پزشکی استان کهگیلویه و بویراحمد. نویسنده مسئول : talebhassanpour@yahoo.com

چکیده

وقتی شهرنشینی با نرخ فزاینده‌ای اتفاق می‌افتد، مسائل و مشکلات متعددی متوجه شهرها می‌شود که ازجمله آن می‌توان به پیدایش و گسترش محلات حاشیه نشین و سکونت‌گاه‌های غیررسمی اشاره نمود . مطالعه نواحی و مناطق حاشیه نشینی و آلونک نشینی که از آن تحت عنوان چالش شهری نام می‌برند ازجمله مباحث و موضوعاتی است که در صدر مسائل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جهان، به‌ویژه در ممالک در حال توسعه است. بر این اساس هدف محقق از این پژوهش بررسی حاشیه نشینی و ارتباط آن با تکدی گری بوده است. روش تحقیق در پژوهش حاضر ، اسنادی یا کتابخانه‌ای است ، محقق  اطلاعات لازم را  با بهره‌گیری از نتایج آخرین همایش‌ها و گردهمایی‌ها، مقالات، کتاب‌های داخلی و پایگاه‌های اطلاع‌رسانی اینترنتی معتبر جمع‌آوری نموده است.  بررسی نشان داد که ؛ فقر فرهنگی در مناطق حاشیه نشین ، نبود پایش اجتماعی، دوری و مخفی ماندن  از دستگاه‌های نظارتی، فقر اقتصادی ، ترک تحصیل ، سطح سواد پایین ، احساس تعلق به محیط ، اختلاف زیاد میان شرایط زندگی در این سکونت‌گاه‌ها تنش‌های اجتماعی، گسترش مشاغل کاذب در شهر، بیکاری پنهان و نیمه پنهان و شرایط به‌هم‌ریخته و درهمی که در آن هنجارهای اجتماعی ضعیف می‌شود، زمینه‌ساز مشکلات زیادی در مناطق حاشیه نشین شده است که یکی از مهم‌ترین این مشکلات، تکدی گری است.

کلیدواژه‌ها


حاشیه نشینی و ارتباط آن با تکدی گری

طالب حسن‌پور[1]، امین اله بابویی  [2]

فصلنامه علمی - تخصصی دانش انتظامی کهگیلویه و بویر احمد

سال دهم، شماره چهارم (پیاپی 29)،زمستان 1396

تاریخ دریافت: 15/09/1396

تاریخ پذیرش: 18/10/1396

ا      صفحه 155 تا 168

چکیده

وقتی شهرنشینی با نرخ فزاینده‌ای اتفاق می‌افتد، مسائل و مشکلات متعددی متوجه شهرها می‌شود که ازجمله آن می‌توان به پیدایش و گسترش محلات حاشیه نشین و سکونت‌گاه‌های غیررسمی اشاره نمود . مطالعه نواحی و مناطق حاشیه نشینی و آلونک نشینی که از آن تحت عنوان چالش شهری نام می‌برند ازجمله مباحث و موضوعاتی است که در صدر مسائل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جهان، به‌ویژه در ممالک در حال توسعه است. بر این اساس هدف محقق از این پژوهش بررسی حاشیه نشینی و ارتباط آن با تکدی گری بوده است. روش تحقیق در پژوهش حاضر ، اسنادی یا کتابخانه‌ای است ، محقق  اطلاعات لازم را  با بهره‌گیری از نتایج آخرین همایش‌ها و گردهمایی‌ها، مقالات، کتاب‌های داخلی و پایگاه‌های اطلاع‌رسانی اینترنتی معتبر جمع‌آوری نموده است.  بررسی نشان داد که ؛ فقر فرهنگی در مناطق حاشیه نشین ، نبود پایش اجتماعی، دوری و مخفی ماندن  از دستگاه‌های نظارتی، فقر اقتصادی ، ترک تحصیل ، سطح سواد پایین ، احساس تعلق به محیط ، اختلاف زیاد میان شرایط زندگی در این سکونت‌گاه‌ها تنش‌های اجتماعی، گسترش مشاغل کاذب در شهر، بیکاری پنهان و نیمه پنهان و شرایط به‌هم‌ریخته و درهمی که در آن هنجارهای اجتماعی ضعیف می‌شود، زمینه‌ساز مشکلات زیادی در مناطق حاشیه نشین شده است که یکی از مهم‌ترین این مشکلات، تکدی گری است.

 

کلیدواژه‌ها

حاشیه نشینی، تکدی گری، بزهکاری، محرومیت

مقدمه

جامعه بشری از دیرباز با مشکلات و مسائل گوناگون اجتماعی دست‌به‌گریبان بوده و همواره گروه‌هایی از انسان‌ها به دلایل مختلف در وضعیت‌های نابرابر، نامطلوب و ناهنجار می‌زیسته‌اند، لیکن در عصر حاضر که جوامع انسانی درگیر پیچیدگی‌های روزافزونی شده‌اند، زندگی بشر امروز با مسائل گوناگونِ مضاعفی همراه گشته است، خصوصاً با گسترش شهرنشینی و خیل عظیم مهاجرت به شهرها و ازجمله شهرهای بزرگ، مسائل اجتماعی متعددی نیز بیش از گذشته بروز کرده است. این مسائل که آسیب‌ها و نابسامانی‌های بسیاری با خود به همراه دارند، ریشه‌های متفاوتی داشته و از مناظر گوناگونی مورد تحلیل قرار می‌گیرند( فرخوندی، 1394).

در این میان، تکدی گری که یکی از شاخصه‌ای بارز برای توسعه نیافتگی جوامع به شمار میرود و جهات آسیبی بسیاری دارد، در صورت افزایش و مخصوصاً ورود آن به حوزه ارزشها، میتواند ناهنجاریهای متعددی را در پی داشته باشد و بعلاوه ارزش معطوف به کار، تولید، خلق و آفرینش را تخریب کند که در چنین شرایطی جامعه از سرچشمه های خلاقیت باز می ماند، دچار کرختی می‌شود و بزرگترین سرمایه جامعه، یعنی انسان‌ها بجای آفرینش، خود سربار جامعه می‌شوند (ساروخانی، 1381). تکدی گری به معنای گدایی کردن، دریوزگی و گِدا، مُتِکَدی، یا دریوزه‌گر به شخصی اطلاق می‌شود که از طریق درخواست کمک مادی از مردم روزی ستاندن می‌کند و با ایجاد حس ترحم از مردم پول می‌ستاند و این کار به‌صورت حرفه وی محسوب گردد. تکدیگری نه تنها در ایران که در سراسر جهان وجود داشته و برخی از افراد جامعه از این راه درآمد کسب می‌کنند(نجف زاده و معارف وند، 1395 ).

رشد بی‌رویه شهرها در کشورهای کمتر توسعه‌یافته محصول سه عامل اساسی، نرخ بالای زادوولد شهری؛ مهاجرت شتابان و تبدیل مناطق روستایی به شهر است . در این فرآیند مهاجرت از نوع بی‌رویه و شتابان نقش محوری دارد . انتقال جمعیت به‌خصوص استقرار آن درکلان شهرها و مادر شهرها خسارات فراوان را به بدنه جامعه شهری وارد نموده است . وقتی شهرنشینی با نرخ فزاینده‌ای اتفاق می‌افتد، مسائل و مشکلات متعددی متوجه شهرها می‌شود که ازجمله آن می‌توان به پیدایش و گسترش محلات حاشیه نشین و سکونت‌گاه‌های غیررسمی اشاره نمود . مطالعه نواحی و مناطق حاشیه نشینی و آلونک نشینی که از آن تحت عنوان چالش شهری نام می‌برند ازجمله مباحث و موضوعاتی است که در صدر مسائل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جهان، به‌ویژه در ممالک در حال توسعه است . این مسئله بیشتر در کشورها و شهرهایی که از برنامه‌ریزی مطلوب جمعیتی و شهری برخوردار نمی‌باشند؛ خودنمایی می‌کند. بررسی‌ها و پژوهش‌های انجام‌گرفته حاکی از انواع بیماری‌ها و انحرافات شدید اخلاقی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در مناطق و نواحی حاشیه نشینی دارد(محسنی ، 1389). حاشیه نشینی را استقرار در زمینه‌ای غیرقانونی شهری تعریف می‌کنند که به شهرداری‌ها و وزارت مسکن مربوط می‌شود. و تعبیری که از حاشیه نشینی ارائه‌شده است ، ساختمان یا بخشی از شهر که در آن ویرانی ، نارسایی عرضه خدمات درمانی، تراکم زیاد جمعیت در واحدهای مسکونی ، فقدان آسایش لازم و خطرات ناشی از عوامل طبیعی نظیر سیل دیده می‌شود (مسعودی فر، 1383). شاید یکی از نتایج حاشیه نشینی ، پیدایش پدیده‌ای به نام تکدی گری باشد ، بنابراین با توجه به موارد ذکرشده هدف محقق از این پژوهش بررسی حاشیه نشینی و ارتباط آن با تکدی گری می‌باشد.

پیشینه تحقیق:

مبارکی و اکبری (1397) در تحقیقی تحت عنوان بررسی عوامل مؤثر بر شکل‌گیری حاشیه نشینی در شهر ارومیه نشان دادند که حاشیه نشینی موجب بروز انواع ناهنجاری‌های شهری ( اشتغال افراد حاشیه نشین در مشاغل کاذب، وجود ساخت‌وسازهای غیرمجاز، افزایش جرم و جنایت، اثرات نامطلوب فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، آلودگی محیط‌زیست شهری و غیره) شده است.

مانوئل کاستز (1977) در کتاب مسئله شهری  درباره‌ی گروه‌های حاشیه نشین در کشورهای در حال توسعه می‌گوید: شهرنشینی با آهنگ شتابنده‌ای گسترش می‌یابد، درحالی‌که امکانات اشتغال مولد برای جمعیت تازه‌واردان (مهاجران) فراهم نیست، امکانات و تسهیلات زیر بنایی، فرهنگی اجتماعی و فیزیکی، سکونتگاه‌ها و محله‌های نامتعارف از قبیل زاغه‌ها و آلونک‌های حاشیه‌ای که از طریق مهاجران تازه‌وارد و تهی‌دست برپاشده، به شیوه خودرو و خودساز به وجود می‌آیند. در نهایت وی حاشیه نشینی را مولود نابرابری‌های اجتماعی- اقتصادی و شهرنشینی ناهمگون و انتقال فقر روستایی به فقر شهری می‌داند.

ربانی(1381) در یک پژوهش میدانی به بررسی حاشیه نشینی، مشارکت و مسائل اجتماعی شهری در منطقه ارزنان اصفهان پرداخته است. یافته‌های این بررسی نشان داده که مشارکت اجتماعی بین ساکنان محله بسیار اندک بوده (2 درصد) و 98 درصد پاسخ‌گویان در هیچ‌گونه فعالیت دسته‌جمعی و گروهی شرکت نداشته‌اند؛ بیش از 80 درصد حاشیه‌نشین‌ها به طریقی با ناهنجاری‌ها ازجمله پدیده قاچاق مواد مخدر، خشونت‌های جنسی و غیره سروکار داشته‌اند و همچنین بیکاری و فقر فرهنگی- آموزشی منطقه موجب آپاندیس ناهنجاری برای شهر اصفهان شده است.

زاهد زاهدانی و آذرگون (1387) در تحقیقی به بررسی تطبیقی تفاوت فرهنگ حاشیه نشین و غیر حاشیه نشین و عوامل اقتصادی- اجتماعی مؤثر بر آن در میان جوانان 18 تا 30 سال مناطق یک و پنج شهر شیراز پرداخته‌اند. آن‌ها نشان می‌دهند که متغیرهای شغل مادر، شغل پدر، و استفاده از رسانه، بعد خانوار، تحصیلات فرد و تحصیلات مادر در گروه غیر حاشیه نشین و متغیرهای استفاده از رسانه، شغل پدر، بعد خانوار، و تحصیلات فرد برای کل نمونه، مهم‌ترین متغیرهایی هستند که تغییرات فرهنگ را در این پژوهش تبیین می‌کند.

ولی پور و همکاران(1392) در تحقیقی تحت عنوان "حاشیه نشینی در شهرها و ارتباط آن با امنیت اجتماعی" نشان دادند خشک‌سالی، فقر، بیکاری، جنگ (مهاجران افغانی) باعث ایجاد پدیده حاشیه نشینی در محله زینبیه اصفهان شده است. همچنین با توجه به نظرات مردم و معاونت اجتماعی نیروی انتظامی شهرستان بیکاری و پائین بودن تحصیلات، بالا بودن تراکم جمعیتی (جمعیت جوان) در این محله باعث ارتکاب جرائم و ناهنجاری‌های مختلف در این محله شده‌اند که دامنه آن شهر اصفهان را هم فراگرفته است.

رضایی و کمانداری (1393) در تحقیقی نشان داد که ظهور حاشیه نشینی که خود ریشه زیادی در مهاجرت و عوامل اقتصادی دارد، تحت تأثیر پارامترهایی همچون فقر اقتصادی، عدم تخصص، نوع شغل، تعارض فرهنگی، بی‌سوادی، هویت قومی و فرهنگی، غیرقابل‌کنترل می‌شود . آن‌ها معتقد هستند که  شکل‌گیری محلات  حاشیه نشین پیامدهای کالبدی، زیست‌محیطی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به وجود می‌آورند. که در جدول -1 زیر به‌اختصار اشاره‌شده است.

جدول -1 ،  پیامدهای کالبدی، زیست‌محیطی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی محلات حاشیه نشین

عنوان

عمده‌ترین پیامدها

 

مشکلات زیست

محیطی

انباشت زباله‌ها و عدم جمع‌آوری به موقع آن‌ها

عدم لوله کشی آب آشامیدنی سالم.

آلودگی هوا به دلیل به دلیل زمینه‌ای بایر اطراف واحدهای مسکونی

 

 

 

مشکلات اجتماعی و فرهنگی

اکثر ساکنان این مناطق در شغل‌های غیررسمی و اغلب کارگر می‌باشند.

به دلیل فقر اقتصادی و فرهنگی، ترک تحصیل و افت تحصیلی در بین دانش آموزان مشاهده می‌شوند.

سطح سواد پایین

احساس تعلق به محیط کم می‌باشد.

به دلیل اختلاف زیاد میان شرایط زندگی در این سکونت‌گاه‌ها تنش‌های اجتماعی فراوان می‌باشد.

اعتیاد و توزیع مواد مخدر در این مناطق زیاد می‌باشد فقدان مراکز فرهنگی، تفریحی و ... در این مناطق

 

 

مشکلات کالبدی

عدم استحکام بنا و مقاوم ناپذیری در برابر زلزله به دلیل استفاده از مصاح بی‌دوام و کم‌دوام و فرسودگی بافت بناها

وضعیت نامناسب پوشش خیابان‌ها و معابر

سیمای نامطلوب

 

مشکلات اقتصادی

گسترش مشاغل کاذب در شهر، بی‌کاری پنهان و نیمه پنهان

افزایش جمعیت غیرفعال نیروی کار به علت بالا رفتن میزان تقاضا

افزایش هزینه ارائه خدمات و تأسیس نیازهای شهری از قبیل امکانات آموزشی، اداری و...

 

روش تحقیق:

روش تحقیق در پژوهش حاضر ، اسنادی یا کتابخانه‌ای است ، محقق  اطلاعات لازم را  با بهره‌گیری از نتایج آخرین همایش‌ها و گردهمایی‌ها، مقالات، کتاب‌های داخلی و پایگاه‌های اطلاع‌رسانی اینترنتی معتبر جمع‌آوری نموده است.  در فرایند پژوهش سعی گردید مطالب موردنیاز جمع‌آوری شوند، سپس با کنار هم چیدن و برقراری ارتباط بین آن‌ها،  نتیجه‌گیری کلی به‌دست‌آمده است.

 

حاشیه نشینی:

حاشیه نشینی یا گتو واژه‌ای است که اولین بار در سال 1516 در ونیز به کار گرفته شد، ولی اگر به دنبال سیر حاشیه نشینی در طول تاریخ باشیم به قدمتی کهن‌تر از ونیز به دوران ساسانیان می‌رسیم، جایی که اسیران جنگی را در مراکز جدا از مردم در حاشیه شهرها سکنی می‌دادند. در تاریخ اسلام هم گتوهای یهودی‌نشین چون خیبر، بنی نظیر و بنی قینقاع وجود داشت. در سال 1179 شورای کلیسا زندگی مسیحیان را در میان یهودیان ممنوع کرد که موجب ایجاد گتوهای یهودی‌نشین در اطراف شهرهای بزرگ اروپایی شد. در ایران نیز سابقه حاشیه نشینی جدید به سال 32 (سال کودتای آمریکایی) می‌رسد، اما قطعاً اوج حاشیه نشینی با آغاز اصلاحات ارضی هم‌زمان است. در این زمان نخستین اجتماعات آلونک‌نشین در کوره‌های آجرپزی جنوب تهران شکل گرفتند، تا نیروی انسانی ارزان برای تأمین مواد اولیه شهر رو به رشد تهران فراهم شود. اما به‌طور کلی می‌توان شروع تاریخچه حاشیه نشینی مدرن در ایران را این‌گونه بیان کرد: گسترش تأسیسات شهری و افزایش درآمد حاصل از نفت، عامل ایجاد جاذبه شهری و رونق شهری شده است که این امر در کنار اصلاحات ارضی و مکانیزاسیون عوامل اصلی بروز حاشیه نشینی در ایران شد. اما قطعاً اصلی‌ترین عامل بروز حاشیه نشینی در ایران، اصلاحات ارضی بود(نقدی و زارع، 1391)

پدیده حاشیه نشینی ریشه در تاریخ اجتماعی انسان‌ها دارد و تبلور آن در قالب گتوهای نژادی، مذهبی بوده است . و در جوامع کهن‌سال از آن تحت عنوان سکونتگاه‌های فقیر نام‌برده‌اند. این پدیده به مفهوم امروزی، نخست در کشورهای صنعتی همراه با رشد شتابان شهرنشینی و افزایش میزان مهاجرت روستاییان به شهرها به وجود آمده است. در کشورهای در حال توسعه نیز به دنبال برنامه‌های استعماری کشورهای صنعتی و ، نفوذ و اشاعه فرهنگ و تکنولوژی آنان در این کشورها شروع به رشد و توسعه نموده است.  حاشیه نشین به خانواده‌های تهیدست که غالبا مهاجر بوده و به تعبیر اسکار لوئیس آنان در نوعی فرهنگ فقر زندگی می‌کنند و به‌طور کامل جذب شیوه جدید زندگی شهری نشده‌اند و در حاشیه شهر ، به زندگی خود ادامه می‌دهند، گفته شده است(ربانی ، 1381).

پدیده حاشیه نشینی را برای اولین بار در جهان غرب روبروت ا. سی. پارک آمریکایی از سردمداران جامعه‌شناسی شیکاگو، شاگرد جرج زیمل و نیز ایورت استونگویست، شاگرد پارک تحت عنوان مهاجرت انسانی و منازل حاشیه نشین مورد مطالعه قراردادند. ازنظر آن‌ها، انسان حاشیه نشین شخصیتی است که از حاصل برخورد یا پیوند دو نظام فرهنگی متفاوت و احیاناً متخاصم ظهور می‌یابد. به نظر آن‌ها حاشیه نشین آشنای بیگانه‌ای است که نسبت به دو نظام فرهنگی احساس بستگی و تعلق دارد ولی درعین‌حال خود را نسبت به هیچ‌کدام کاملاً متعلق و متمایل نمی‌داند(بیات 1388).

سیموم چپمن هشت ویژگی برای مناطق حاشیه نشین و موارد مشابه آن، به شرح زیر، برمی‌شمارد: 3- عموماً غیرقانونی هستند. 2- غالبا خلق‌الساعه هستند و از مواد و مصالح مختلف ساخته شده‌اند. 1- معمولا به وسیله ی خود ساکنان احداث شده‌اند. 1- فاقد خدمات شهری مانند راه آسفالته، برق و سیستم دفع فاضلاب هستند. 1- توسعه ی آن‌ها بدون برنامه ریزی و اغلب به‌صورت اتفاقی صورت می گیرد. 1-مکان گزینی آن‌ها اغلب در لبه های شهری، حواشی خطوط آهن و بزرگراه ها و یا زمین‌های خالی از سکنه ای که در مجاورت مناطق مرکزی شهرها قرار دارند، صورت می گیرد. 1-معمولا در مناطق نامناسب شهری مانند زمینه‌ای ناهموار، حواشی کارخانه‌ها، در مجاورت زمین‌های رهاشده و بلااستفاده تشکیل می‌شوند. 9- جمعیت متراکم دارند که از خانواده‌های پرجمعیت تشکیل‌شده است(موسوی فر، 1385).

حاشیه نشینی هم در اهداف هزاره و هم در اسکان بشر سازمان ملل به‌عنوان یکی از چالش‌های توسعه جهان معرفی‌شده است. محققین،علل حاشیه نشینی و به‌طور کلی مهاجرت را در چهارچوب الگوی رانش-کشش بررسی کرده و به توصیف عواملی نظیر فقر و نبود امکانات رفاهی-بهداشتی و از همه مهم‌تر کار و درآمد زیادتر در شهر پرداختند. برخی تحقیقات که در زمینه ساخت قومی، جمعیتی و خاستگاه‌های اولیه حاشیه‌نشینان به‌عمل‌آمده حاکی از آن است که تقریباً سه‌چهارم حاشیه‌نشینان، مهاجران روستایی هستند، که بخاطر عوامل رانش روستایی و دیدن زرق و برق شهری رو به سوی این مناطق آورده‌اند. پدیده مهاجرت و رابطه آن با حاشیه نشینی و فرایند سازگاری مهاجران در شهرها بسیار پیچیده است، بیگانه بودن مهاجران روستایی با اصول اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی زندگی شهری پیامدهای گوناگون جمعیتی، رفتاری، اخلاقی و روانی دارد(نقدی، 1396).

 

مبانی نظری:

نظریة فقر فرهنگی و فرهنگ فقر: فرد حاشیه نشین دارای پاره فرهنگ خاص خود است که معمولاً به آن پاره فرهنگ منطقه‌ای می‌گویند که بر اساس تنوع شخصیت و مناطق مختلف کشور، قابل‌تشخیص است. این پاره فرهنگ‌ها در تضاد با فرهنگ گروه‌های هم زیست، احساس بی قدرتی و انزوای اجتماعی می‌کنند و کارایی واقعی خود را از دست می‌دهند. از پیامدهای آن احساس بی لیاقتی، ناشایستگی، بی کفایتی، نبود کاردانی و در کل، احساس عجز و ناتوانی است. این گونه احساس در کنار احساس متکی بودن به دیگران، خود را کم شمردن، احساس ناتوانی در فروخوردن خشم، میل به گوشه گیری، نسبت دادن عدم موفقیت خود به قضا و قدر و مردسالاری شدید، از ویژگی های روانی و شخصیتی حاشیه نشینان هستند که از یک سو خرده فرهنگ فقر را شکل می‌دهند و از سوی دیگر، انحرا ف های اجتماعی(ریحانی، 1391).  بنابراین فرد حاشیه نشین هیچ‌گونه خلاقیتی از خود نشان نمی‌دهد و پیوست دنبال درخواست کمک از سوی دیگران می‌باشد و آرام آرام به این کار عادت می‌کند تا اینکه تکدی گری الگوی فرهنگی او می‌شود.

نظریة آنومی دورکیم: آنومی یا نابسامانی عبارت است از شرایط به‌هم‌ریخته و درهمی که در آن شرایط هنجارهای اجتماعی ضعیف می‌شوند، از بین میروند و یا در تضاد با همدیگر قرار می‌گیرند. به دلیل مهاجرت گروه‌ها و اقوام مختلف به شهرها و از بین رفتن هنجارهای گذشته و عدم جایگزینی آن‌ها با هنجارهای جدید، نوعی به‌هم‌ریختگی به وجود آمده است که در نتیجه آن‌ها مردم بدون خطوط راهنمای اخلاقی روشن، رهاشده‌اند. به این ترتیب، افرادی که در نابسامانی رهاشده‌اند فاقد قواعدی برای رفتار می‌باشند(محمدی و همکاران، 1394). افراد در مناطق حاشیه نشین ، به دلیل فقر مادی و فکری از الگوی فرهنگی پیروی نکرده و هرکدام برای خود الگوی خاصی را برگزیده و بر اساس آن رفتار می‌کنند و باعث زمینه به وجود آمدن آسیب‌هایی چون تکدی گری و .... می‌شود.

نظریة پایش (کنترل): این نظریه رفتارهای انحرافی را نتیجه نارسایی پایش اجتماعی می‌داند و زمانی روی می‌دهد که ارتباط میان فرد و جامعه از هم گسسته باشد(همان).  طرح پایش اجتماعی ابزاری قدرتمند برای شناسایی مناطق حاشیه نشین و کم و کیف آن‌ها است که می‌تواند امکانات بی نظیری را برای افرادی که در حاشیه شهر زندگی می‌کنند، به وجود آورد. در صورتی که افراد حاشیه نشین محروم از این موضوع باشند، با مشکلات جدی روبرو می‌شوند و رفتارهای ضد فرهنگی را برای خود برمی‌گزینند.

با توجه به نظر شاو و مک گی مناطق حاشیه نشین به دلیل قرار گرفتن در وضعیت آنومیک از آسیب های اجتماعی بالایی رنج می برد و پاتریک جابز شاخصهایی را برای وضعیت بی‌سامانی (آنومیک) و نظم اجتماعی مشخص کرده است؛ 1- ثبات سکونت 2-  یکنواختی قومیتی 3- ازهم‌گسیختگی خانواده 4- پایگاه اقتصادی و اجتماعی( وضعیت درآمد خانواده، شغل، تحصیلات ، بیکاری) 5- اندازه جمعیت (صنعتی ، 1396). با توجه به شاخصه‌ای جابز؛ مناطق حاشیه نشین از وضعیت مناسبی برخوردار نیست و زمینه برای هر آسیبی ازجمله؛ سرقت ، تکدی گری و .... فراهم است.

 

مفهوم حاشیه نشینی را اولین بار رابرت پارک در ادبیات علوم اجتماعی مطرح نمود. از مفاهیم اصلی نظریه‌های پارک ، مفهوم خود است. خود هر شخصی ساخته مفهومی است که آن فرد از جایگاه و نقش خود در جامعه دارد که این نقش نیز برآیند تعبیر و برداشت دیگران از منزلت آن فرد و نقش اوست. مفهوم انسان حاشیه نشین پارک ، مستقیماً از نظریه‌هایش در مورد مفهوم خود به عنوان انعکاس منزلت یک شخص در درون یک گروه مایه می گیرد. انسان حاشیه نشین به دو گروه متفاوت تعلق دارد بی آنکه به هیچ یک از آن دو تعلق داشته باشد؛ در نتیجه مفهوم چنین انسانی از خودش ناهمخوان و مبهم است. یک انسان حاشیه نشین در دو جهان زندگی می‌کند و در هردو آن‌ها کم و بیش بیگانه است(مهربانی، 1396). بنابراین بر اساس این نظریه می‌توان نتیجه گرفت که حاشیه نشینی بهترین مکان برای نابهنجاری است ، زیرا که چون تعلق خاطری به این مکان ندارد و هنجارها و ارزشهای مکان جدید الگوی آن نیست و یا برای او اهمیت کمتری دارد. در نتیجه برای فرد حاشیه نشین مهم نیست تا از راههای غیرموجه ازجمله تکدی گری خواسته های خود را تامین کند. پس بر پایه این نظریه ، حاشیه شهرها بهترین مکان برای ظهور بی سازمانی است.

هیراسکار (1989) معتقد است که مناطق حاشیه‌ای  بیش ازسایر مناطق شهر مخفی گاه انواع فعالیتهای غیرقانونی است و اغلب جرائم بیشتری نسبت به مناطق درونی شهر رو به رو هستند. از آنجا که خصویت ذهنی ساکنان مناطق حاشیه نشین کاملاً متأثر از محیط زندگی آنهاست، فرد حاشیه نشین معمولاً خصوصیات اخلاقی و ارزش های منحطی دارد از این رو به آسانی جذب فساد، بزهکاری، جرم و جنایت، فسق و فجور، میگساری و شرکت در فعالیتهای مخفی مربوط به مواد مخدر میگردد(شریعتی منش، 1395).

حاشیه نشینی یکی از مسائل و معضلات شهری است که می‌تواند زمینه و بستر ارتکاب به جرائم را فراهم کند. بر این اساس به دلیل اینکه بر حاشیه نشینان فقر حاکم است و به لحاظ بهداشتی محیط سالمی ندارند ، زمینه ارتکاب به انواع جرائم  برای آن‌ها در مناطق حاشیه‌ای فراهم است. در نتیجه به دلایل ذکرشده و به دلیل اجبار محیطی ، دست به تکدی گری می زند

 

نتیجه‌گیری

جستجوی رفاه اقتصادی از مهم‌ترین انگیزه های انسانی است. این موضوع با فطرت انسان پیوندی ناگسستنی دارد. افراد جامعه برای ارضاء و برآوردن نیازهای خود یکدیگر وارد مناسبات گوناگون می‌شوند و جامعه را  تشکیل می‌دهند. حاشیه نشینی یک پدیده اجتماعی است که اختصاص به دوران کنونی ندارد بلکه  ریشه آن به ادوار گذشته برمی گردد و در همه کشورهای پیشرفته و عقب مانده  وجود داشته و دارد. حاشیه نشینی زمینه بسیاری از  مشکلات اجتماعی در شهرها است و این مشکلات را افزایش می‌دهد. فقر فرهنگی در مناطق حاشیه نشین ، نبود پایش اجتماعی، دوری و مخفی ماندن  از دستگاه‌های نظارتی، فقر اقتصادی ، ترک تحصیل ، سطح سواد پایین ، احساس تعلق به محیط ، اختلاف زیاد میان شرایط زندگی در این سکونت‌گاه‌ها تنش‌های اجتماعی، گسترش مشاغل کاذب در شهر، بیکاری پنهان و نیمه پنهان و شرایط به‌هم‌ریخته و درهمی که در آن هنجارهای اجتماعی ضعیف می‌شود، زمینه‌ساز مشکلات زیادی در این مناطق شده است که یکی از این مشکلات، تکدی گری است، پس می‌توان نتیجه گرفت که از حاشیه نشینی رابطه مستقیمی تکدی گری دارد.

 

پیشنهادات

1-ارتقاء کیفیت زندگی حاشیه نشینان از طریق اعطای تسهیلات بانکی در جهت اشتغالزایی و رفع بیکاری افراد این مناطق.

2- توجه بیشتر شهرداری ها به این مناطق در راستای توسعه خدمات شهری از قبیل؛ ساخت معابر و مکانهای ورزشی و تفریخی.

3- افزایش نظارت پلیس و دستگاه‌های قضایی و خدمات رسان در جهت کنترل ناهنجاری‌ها و سنجش نیازهای این مناطق و کاهش مشکلات این مناطق.

4- آموزشهای تخصصی مردم در مناطق حاشیه نشین در جهت توانمندسازی آنان.

5- جلوگیری از رشد بی رویه و لجام گسیخته شهرها و مناطق حاشیه نشین، از طریق سرمایه گذاری در مناطق کمتر توسعه یافته .

6- توسعه خدمات آموزشی، بهداشتی، درمانی، رفاهی و. . . در مناطق حاشیه نشین در جهت بسط عدالت و رفع تبعیض و نابرابریها.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع

-احمدی و ایمان ،  و (1384). فرهنگ فقر، حاشیه نشینی و گرایش به رفتار بزهکارانه در بین جوانان حاشیه نشین ده پیاله شیراز، مجله علمی پژوهشی دانشگاه اصفهان، شماره 9، صص: 99-118.

- بیات، بهرام(1388). جامعه‌شناسی احساس امنیت، موسسه انتشارات کبیر، چاپ اول، تهران.

-ربانی، رسول (1381). جامعه‌شناسی شهری، انتشارات سمت.

-رضایی و کمانداری ، محمدرضا و محسن (1393).بررسی و تحلیل علل شکلگیری حاشیه نشینی در شهر کرمان، نمونه مورد مطالعه محلات سیدی و امام حسن، فصلنامه علمی -پژوهشی برنامهریزی فضایی، سال 4، شماره 4، 198-180.

- ریحانی، طاهره(1391). تأثیر حاشیه نشینی و مهاجرت بر بروز آسیبهای اجتماعی، هفته نامة خبری  تحلیلی نیروی انتظامی، ص: 211.

- زاهد زاهدانی، سعید (1369). حاشیه نشینی، دانشگاه شیراز.

-ساروخانی، باقر ( 1381 ). تکدی در ایران، خلاصه مقالات اولین همایش ملی آسیب های اجتماعی ایران، تهران: دبیرخانه همایش. ص: 93.

-شریعتی منش،محمد رضا (1395). بررسی تاثیر حاشیه نشینی بر احساس امنیت اجتماعی شهروندان شهر جهرم، دو فصلنامه مشارکت و توسعه اجتماعی، دوره 1، شماره 2،صص: 61-42.

-صنعتی شرقی و همکاران، نادر(1396). تحلیل ساختاری رابطه میان حاشیه نشینی و جرم، فصلنامه پژوهش انتظام اجتماعی، سال 9 ، شماره 3، صص: 82-57.

-فرخوندی، امیر و همکاران (1394). بررسی نگرش جوانان به کجروانه و ناهنجار بودن پدیده تکدیگری، فصلنامه توسعه اجتماعی (توسعه انسانی سابق)، دوره 9، شماره 3 ،  صفحات 174-141

 

-مبارکی و اکبری ، امید و صمد (1397). بررسی عوامل مؤثر بر شکل‌گیری حاشیه نشینی در شهر ارومیه، فصلنامه جمعیت،  شماره 90، صص: 53-37.

 

-محسنی، رضاعلی (1389). مسئله حاشیه نشینی و اسکان غیررسمی با تاکید بر توا نمندسازی آن، فصلنامه علمی پژوهشی جغرافیای انسانی – سال 2 شماره 4، صص: 153-133.

 -مسعودی فر ، رضا (1383). تاثیر حاشیه نشینی در وقوع جرم ، دانشجوی دکترای تشخیص جرم، سمینار شهرها و مردم. صص: 10-1.

-محمدی و همکاران، سعدی (1394). تبیینی بر تأثیر گسترش روزافزون حاشیه نشینی بر امنیت پایدار (شهری)، سال 8، شماره 4، صص: 143-121.

-محمدی و زارع، اصغر و مریم (1395).بررسی امنیت اجتماعی در مناطق حاشینه نشین شهری، فصلنامه تحقیقات جدید در علوم انسانی، شماره 15، صص: 180-157.

-مهربانی ، وحید (1396). مطالعه پدیده تکدی گری در منطقه 12 و بازار سنتی تهران با تاکید بر جنبه های اقتصادی،  فصلنامه سیاست های مالی و اقتصادی، سال 5، شماره 68 ، صص: 170-145.

-نجف زاده و  معارف وند، محمدامین و معصومه (1395). بررسی رسم قدیمی پوف (تکدیگری)، فصلنامه مددکاری، دوره 5 ، شماره 1، صص: 19-13.

-نقدی و  زارع، رسول و صادق (1391). حاشیه نشینی به مثابه آپاندیس شهری، جعفر آباد کرمانشاه، فصلنامه علمی – تخصصی برنامه ریزی منطقه‌ای، سال 2، شماره 5، صص : 10-1.

-نقدی، اسداله (1396). مهاجرت و حاشیه نشینی در ایران،  فصلنامه جمعیت شماره 73، صص: 106-86.

- ولی پور و همکاران ، سجاد (1392). حاشیه نشینی در شهرها و ارتباط آن با امنیت اجتماعی، سیویلیکا - ناشر تخصصی مقالات کنفرانس ها و ژورنالها، صص: 10-1.

 

 



[1]- مرکز تحقیقات عوامل اجتماعی موثر بر سلامت دانشگاه علوم پزشکی استان کهگیلویه و بویراحمد. نویسنده مسئول : talebhassanpour@yahoo.com

[2] مرکز تحقیقات عوامل اجتماعی موثر بر سلامت دانشگاه علوم پزشکی استان کهگیلویه و بویراحمد.

 
 
 
منابع
-احمدی و ایمان ،  و (1384). فرهنگ فقر، حاشیه نشینی و گرایش به رفتار بزهکارانه در بین جوانان حاشیه نشین ده پیاله شیراز، مجله علمی پژوهشی دانشگاه اصفهان، شماره 9، صص: 99-118.
- بیات، بهرام(1388). جامعه‌شناسی احساس امنیت، موسسه انتشارات کبیر، چاپ اول، تهران.
-ربانی، رسول (1381). جامعه‌شناسی شهری، انتشارات سمت.
-رضایی و کمانداری ، محمدرضا و محسن (1393).بررسی و تحلیل علل شکلگیری حاشیه نشینی در شهر کرمان، نمونه مورد مطالعه محلات سیدی و امام حسن، فصلنامه علمی -پژوهشی برنامهریزی فضایی، سال 4، شماره 4، 198-180.
- ریحانی، طاهره(1391). تأثیر حاشیه نشینی و مهاجرت بر بروز آسیبهای اجتماعی، هفته نامة خبری  تحلیلی نیروی انتظامی، ص: 211.
- زاهد زاهدانی، سعید (1369). حاشیه نشینی، دانشگاه شیراز.
-ساروخانی، باقر ( 1381 ). تکدی در ایران، خلاصه مقالات اولین همایش ملی آسیب های اجتماعی ایران، تهران: دبیرخانه همایش. ص: 93.
-شریعتی منش،محمد رضا (1395). بررسی تاثیر حاشیه نشینی بر احساس امنیت اجتماعی شهروندان شهر جهرم، دو فصلنامه مشارکت و توسعه اجتماعی، دوره 1، شماره 2،صص: 61-42.
-صنعتی شرقی و همکاران، نادر(1396). تحلیل ساختاری رابطه میان حاشیه نشینی و جرم، فصلنامه پژوهش انتظام اجتماعی، سال 9 ، شماره 3، صص: 82-57.
-فرخوندی، امیر و همکاران (1394). بررسی نگرش جوانان به کجروانه و ناهنجار بودن پدیده تکدیگری، فصلنامه توسعه اجتماعی (توسعه انسانی سابق)، دوره 9، شماره 3 ،  صفحات 174-141
 
-مبارکی و اکبری ، امید و صمد (1397). بررسی عوامل مؤثر بر شکل‌گیری حاشیه نشینی در شهر ارومیه، فصلنامه جمعیت،  شماره 90، صص: 53-37.
 
-محسنی، رضاعلی (1389). مسئله حاشیه نشینی و اسکان غیررسمی با تاکید بر توا نمندسازی آن، فصلنامه علمی پژوهشی جغرافیای انسانی – سال 2 شماره 4، صص: 153-133.
 -مسعودی فر ، رضا (1383). تاثیر حاشیه نشینی در وقوع جرم ، دانشجوی دکترای تشخیص جرم، سمینار شهرها و مردم. صص: 10-1.
-محمدی و همکاران، سعدی (1394). تبیینی بر تأثیر گسترش روزافزون حاشیه نشینی بر امنیت پایدار (شهری)، سال 8، شماره 4، صص: 143-121.
-محمدی و زارع، اصغر و مریم (1395).بررسی امنیت اجتماعی در مناطق حاشینه نشین شهری، فصلنامه تحقیقات جدید در علوم انسانی، شماره 15، صص: 180-157.
-مهربانی ، وحید (1396). مطالعه پدیده تکدی گری در منطقه 12 و بازار سنتی تهران با تاکید بر جنبه های اقتصادی،  فصلنامه سیاست های مالی و اقتصادی، سال 5، شماره 68 ، صص: 170-145.
-نجف زاده و  معارف وند، محمدامین و معصومه (1395). بررسی رسم قدیمی پوف (تکدیگری)، فصلنامه مددکاری، دوره 5 ، شماره 1، صص: 19-13.
-نقدی و  زارع، رسول و صادق (1391). حاشیه نشینی به مثابه آپاندیس شهری، جعفر آباد کرمانشاه، فصلنامه علمی – تخصصی برنامه ریزی منطقه‌ای، سال 2، شماره 5، صص : 10-1.
-نقدی، اسداله (1396). مهاجرت و حاشیه نشینی در ایران،  فصلنامه جمعیت شماره 73، صص: 106-86.
- ولی پور و همکاران ، سجاد (1392). حاشیه نشینی در شهرها و ارتباط آن با امنیت اجتماعی، سیویلیکا - ناشر تخصصی مقالات کنفرانس ها و ژورنالها، صص: 10-1.