ارزیابی آسیب‌پذیری زیرساخت‌های شهر یاسوج با رویکرد پدافند غیرعامل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

کارشناس ارشد رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه شهید چمران اهواز، ایران نویسنده مسئول Parvezyan.a@gmail.com

چکیده

 اصولاً پدافند غیرعامل رویکردی کارآمد است که مدیریت شهری را در شرایط بحران تسهیل کرده و موجب بازدارندگی بحران‌ها و کاهش اثرات منفی و مخرب آن‌ها می‌شود. رعایت اصول پدافند غیرعامل در مکان‌یابی بهینه زیرساخت‌های شهری به لحاظ تأثیر مستقیم آن در آسایش و امنیت خانوارها در زمان بحران از حساسیت زیادی برخوردار است. هدف اصلی این تحقیق ارزیابی آسیب‌پذیری زیرساخت‌های شهر یاسوج با رویکرد پدافند غیرعامل در شهر یاسوج است. داده‌های نظری پژوهش به روش کتابخانه‌ای و طرح‌های تحقیقاتی، آمارنامه‌ها، کتب موجود و مقالات و طرح‌های شهری جمع‌آوری شد. همچنین اطلاعات میدانی به روش مشاهده گردآوری شد. به‌منظورِ تجزیه‌وتحلیل داده‌ها، ابتدا با بهره‌گیری از آراء خبرگان از مدل چند متغیّرِ (FAHP) برای وزن بخشی به شاخص‌ها استفاده می‌شود، سپس اصول و معیارهای هم‌جوار مدنظر استخراج و شناسایی می‌شود و با استفاده از نرم‌افزار GIS ابزار Euclidean Distance از مجموع ابزارهای Distance نقشه‌های هم‌جواری طراحی خواهند شد. پس از ارزش‌گذاری و تعیین وزن‌ها، نتایج به‌دست‌آمده را در محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی با گزینهٔ Raster Calculator در لایه‌ها تأثیر داده و با اعمال گزینهٔ Overlayبا استفاده از ابزار Fuzzy overly با گامای 9/0 از مجموع ابزارهای Spatial Analyst Tools نقشه‌های لایه‌های موردنظر تلفیق و تحلیل مکانی انجام خواهند شد. تحلیل یافته‌ها نشان می‌دهد که در بین نواحی چهارگانه، ناحیه دو با میانگین 55/6 بیشترین آسیب‌پذیری و ناحیه سه با میانگین 89/4 کمترین آسیب‌پذیری را در بین نواحی شهر یاسوج دارد؛ بنابراین ناحیه دو ناایمن و ناحیه 3 ایمن‌ترین ناحیه شهر یاسوج از منظر آسیب‌پذیری زیرساخت‌های منتخب شهری است.

کلیدواژه‌ها


 ارزیابی آسیب‌پذیری زیرساخت‌های شهر یاسوج با رویکرد پدافند غیرعامل

علیرضا پرویزیان[1] ، هاجر احمدی[2]

فصلنامه علمی - تخصصی دانش انتظامی کهگیلویه و بویر احمد

سال دهم، شماره سوم(پیاپی 28)، پاییز 1396

تاریخ دریافت: 21/06/1396

تاریخ پذیرش: 10/08/1396

از صفحه 25 تا 52

چکیده

 اصولاً پدافند غیرعامل رویکردی کارآمد است که مدیریت شهری را در شرایط بحران تسهیل کرده و موجب بازدارندگی بحران‌ها و کاهش اثرات منفی و مخرب آن‌ها می‌شود. رعایت اصول پدافند غیرعامل در مکان‌یابی بهینه زیرساخت‌های شهری به لحاظ تأثیر مستقیم آن در آسایش و امنیت خانوارها در زمان بحران از حساسیت زیادی برخوردار است. هدف اصلی این تحقیق ارزیابی آسیب‌پذیری زیرساخت‌های شهر یاسوج با رویکرد پدافند غیرعامل در شهر یاسوج است. داده‌های نظری پژوهش به روش کتابخانه‌ای و طرح‌های تحقیقاتی، آمارنامه‌ها، کتب موجود و مقالات و طرح‌های شهری جمع‌آوری شد. همچنین اطلاعات میدانی به روش مشاهده گردآوری شد. به‌منظورِ تجزیه‌وتحلیل داده‌ها، ابتدا با بهره‌گیری از آراء خبرگان از مدل چند متغیّرِ (FAHP) برای وزن بخشی به شاخص‌ها استفاده می‌شود، سپس اصول و معیارهای هم‌جوار مدنظر استخراج و شناسایی می‌شود و با استفاده از نرم‌افزار GIS ابزار Euclidean Distance از مجموع ابزارهای Distance نقشه‌های هم‌جواری طراحی خواهند شد. پس از ارزش‌گذاری و تعیین وزن‌ها، نتایج به‌دست‌آمده را در محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی با گزینهٔ Raster Calculator در لایه‌ها تأثیر داده و با اعمال گزینهٔ Overlayبا استفاده از ابزار Fuzzy overly با گامای 9/0 از مجموع ابزارهای Spatial Analyst Tools نقشه‌های لایه‌های موردنظر تلفیق و تحلیل مکانی انجام خواهند شد. تحلیل یافته‌ها نشان می‌دهد که در بین نواحی چهارگانه، ناحیه دو با میانگین 55/6 بیشترین آسیب‌پذیری و ناحیه سه با میانگین 89/4 کمترین آسیب‌پذیری را در بین نواحی شهر یاسوج دارد؛ بنابراین ناحیه دو ناایمن و ناحیه 3 ایمن‌ترین ناحیه شهر یاسوج از منظر آسیب‌پذیری زیرساخت‌های منتخب شهری است.

کلید واژه‌ها

ارزیابی، آسیب‌پذیری، پدافند غیرعامل، زیرساخت‌های شهر

1- مقدمه

1-1- بیان مسئله

در نگاه سیاست‌گذاران و صاحب‌نظران، ایمنی و امنیت شهری یکی از اساسی‌ترین پیش‌فرض‌های جامعه جهانی برای برنامه‌ریزی انسان محور است. انسان‌ها از آغاز آفرینش تاکنون همواره با انواع آسیب‌ها، جنگ‌ها و تهاجم‌ها و بلایا روبرو بوده و از این رو آسیب‌های جانی و مالی زیادی به آن‌ها وارد شده است، به همین دلیل جوامع مختلف پیوسته به دنبال کشف و ابداع راه‌حل‌هایی بوده و هستند تا بتوانند آسیب‌های ناشی از حوادث غیرمترقبه و جنگ‌ها را به گونه ای کنترل نموده یا به حداقل رسانند (آیت‌اللهی،1387: 89). بشریت در طول تاریخ 5000 ساله تمدن خود روی کره زمین شاهد حدود 14000 تهاجم بوده که درنتیجه آن بیش از چهار میلیارد انسان جان باخته‌اند. در واقع بررسی تاریخ جنگ‌ها و نزاع‌ها به ویژه طی سده‌های اخیر نشان می‌دهد که تهدیدات از حوزه نظامی و خط مقدم جبهه به سایر حوزه‌ها نیز توسعه‌یافته است. تهدیدها و تجربیات دهه‌های اخیر نشان می‌دهد که تهدیدات و جنگ‌های امروزی، از ابعاد متعددی برخوردار هستند که بایستی همه ابعاد این منشور چندوجهی را به دقت مورد اهتمام قرار داد و برای مقابله با آن برنامه‌ریزی نمود (بهتاش و دیگران، 12:1390) به طور کلی، فلسفه شکل‌گیری شهرها (زندگی دسته‌جمعی) عامـل دفـاع بـوده اسـت. یکـی از شاخص‌های مکان‌یابی شهرها نیز در ایران باستان عامل دفاع بوده که شـهرها را در بلندی‌ها، پای کوه‌ها، کنار رودخانه‌ها، زیرزمین و... مکان‌یابی می‌کردند تا در مقابل تهاجمات دشمن بتوان از آن دفاع کرد (کامران و حسینی امینی،1391:302). مخـاطرات به‌عنوان وقـایع شـدیدی تلقـی می‌شوند که اجتناب ناپذیر هستند بشر در طول تاریخ به شیوه‌های گونـاگون بـرای کـاهش آثـار مخـاطرات و پیشگیری از آن تلاش کرده است. آسیب پذیری را ظرفیت متفاوت گروه‌ها و افرادی می‌دانند که بنا به شرایط مکانی و زمانی متفاوت، با مخاطرات مواجه‌اند (محمدی ده چشمه،1393: 214) همچنین آن را نیز خسارتی تعریف کرده‌اند که در صورت بروز سانحه، به یک شهر و اجزا و عناصر آن برحسب ماهیت و کیفیتش وارد می‌شود. عصر حاضر؛ عصر آسیب‌پذیری شهری است، زیرا همسو با پیچیده شدن حیات شهری، شهرها در ابعاد مختلف با مخاطرات طبیعی و بحران تکنولوژیک از یک سو و بحران‌های اجتماعی-امنیتی از دیگر سو مواجه‌اند (سجادیان و همکاران، 1396: 169). گسترش شهرنشینی در دوران معاصر و پیدایش کلان‌شهرها به عنوان مکان‌های تجمع انبوه مردم و انباشت متراکم سرمایه‌ها و دارایی‌ها از طرفی و در معرض مخاطرات بالقوهٔ طبیعی و مصنوع بودن اکثر آن‌ها از طرف دیگر، توجهات بسیاری را در سال‌های اخیر، در میان برنامه‌ریزان، دولت‌ها و ملت‌ها به موضوع خطرپذیری و مدیریت آن جلب نموده است این امر به‌ویژه پس از نتایج فاجعه بار رویدادهای طبیعی در شهرهای بزرگ جهان (از جمله زلزلهٔ کوبه در 1995 در هیوگوی ژاپن) شدت و اولویتی بسیار بیشتر پیدا کرد (Wisner &Walker,2005:22). مسئله حفاظت از جان انسان‌ها، متعلقات آن‌ها و تأسیسات و تجهیزات شهری در مقابل مخاطرات طبیعی و انسانی آن‌قدر مهم است که به عنوان یکی از اهداف اصلی برنامه‌ریزی شهری محسوب می‌شود (GIBSON, 1997:8) در آغاز دهة ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی برنامه ریـزان و طراحان شهری بیشتر توجـه خـود را بـه ارتبـاط میـان ساخت محیط و ایجاد امنیت و پیشگیری از وقوع جرم و بحــران معطــوف کردنــد. پــیش از ایــن گروهــی از برنامه ریزان اعتقاد داشـتند کـه مـا بـین ایـن دو مسئله ارتباطی وجود ندارد، ولی جان جاکوبز با تألیف کتـاب مرگ و زندگی در شهرهای بزرگ آمریکـا تمـامی ایـن مسائل را به چالش کشید و رویکرد نـوینی از ایمنـی و امنیت شهری را پیشنهاد کرد. این رویکردهـا در دنیـای معاصر کاربرد ویژه‌ای در ساخت محـیط‌هـای ایمـن و امن عمومی و خصوصی پیدا کرد (Woodson,1992:46) بعد از پایـان دوران جنگ سرد مبحث پدافنـد غیرعامـل بـه بلایـای طبیعی و بحران‌های انسانی معطـوف گشـت و مفـاهیم جدیــد آن بــه صــورت مــدیریت بحــران، مــدیریت اورژانس، آمـادگی و سازمان‌دهی سـریع، برنامـه ریزی احتمالی، سرویس‌های بحرانی و حفاظت شهری مطرح گردید (LI,2010:7). پدافند عامل به معنای به‌کارگیری اقدامات و برنامه‌های آفندی و تهاجمی با هدف ممانعت دشمن از پیشروی (SHARMA, 2003: 3) است و واکنشی در برابر حمله یا تهدید به شمار می‌آید (محمدی ده چشمه، 1393) که مستلزم به‌کارگیری جنگ‌افزار خاصی نبوده و با اجرای آن می‌توان از وارد شدن خسارات مالی به تجهیزات و تأسیسات حیاتی و حساس نظامی و غیرنظامی و نیز تلفات انسانی جلوگیری نمود و یا میزان این خسارات و تلفات را به حداقل ممکن کاهش داد (زارع پور و همکاران، 1390:8). پدافند غیرعامل به مجموعه اقدام‌هایی اطلاق می‌شود که نیازمند به‌کارگیری جنگ‌افزار نبوده و با اجرای آن می‌توان از وارد شدن خسارت‌های مالی به تجهیزات و تأسیسات حیاتی و حساس نظامی و غیرنظامی و تلفات انسانی جلوگیری نموده و یا میزان این خسارت‌ها و تلفات را به حداقل ممکن کاهش داد (موحدی نیا، 205:1385). بدون شک نوع پدافند در بخش‌های شهری، اقتصادی، اجتماعی و روانی کاملاً متفاوت از پدافند نظامی است و می‌توان اصطلاح پدافند غیرعامل را برای این بخش‌ها مناسب‌تر دانست. از سوی دیگر با توجه به جایگاه شهرها در نظام اقتصادی، اجتماع و سیاست جهانی، در نگاهی جامع‌تر می‌توان پدافند شهری را بسیار مهم‌تر از سایر بخش‌ها دانست. چرا که شهرها همواره به دلایلی نظیر؛ تمرکز حجم عظیمی از جمعیت در مناطق شهری، رشد اقتصادی بسیار بالا برای کشورها، وجود مراکز اصلی تولید و انتشار اخبار و اطلاعات، تمرکز مراکز مهم فرماندهی و ستادی نیروهای مسلح و وزارت خانه‌ها و سازمان‌ها و نهادهای مهم اقتصادی، مالی و سیاسی مورد توجه حاکمیت‌ها و دشمنان بوده و هستند و مورد تهاجم بوده‌اند و در معرض خطر قرار دارند (فردرو، 1387:252).

کشور ایران به عنوان سرزمینی شناخته می‌شود که همواره در معرض مخاطرات گوناگون طبیعی و غیرطبیعی قرار دارد (رجبی پور و همکاران،390: 318). با قرار گرفتن در موقعیت استراتژیک خاورمیانه از یک سو و دارا بودن ذخایر عظیم نفت و گاز از سوی دیگر همواره در معرض تهدیدات و تعارضات گوناگون خارجی قرار داشته است (اسماعیلی شاهرخت و تقوایی، 1390: 94). عدم توجه به عملیات پدافند غیرعامل در مراکز حیاتی و حساس در طول جنگ تحمیلی باعث زیان‌های سنگین به شهرها به دلیل عدم وجود استراتژی دفاعی شد (نیکومنش، 1393: 1). در کشور ایران علاوه بر موقعیت ژئواستراتژیک و ژئواکونمیک کشور و پذیرش 31 بحران از میان 48 بحران شناخته شده جهانی (محمدی‌ده‌چشمه، 1393: 212)، شکل‌گیری کانون‌های جمعیتی شهرگرا که زمینه ساز شکل‌گیری کانون‌های شهری ناایمن در برابر مخاطرات شده است (رهنمایی و محمدی ده چشمه، 1388: 284) زمینه تأکید و توجه به الزامات شهرسازی دفاعی را دوچندان کرده است.

شهر یاسوج از این نمونه شهرهاست که در برابر مخاطرات طبیعی و انسانی آسیب‌پذیر است؛ همچنین به دلیل موقعیت استراتژیک که در زمان جنگ برای پشتیبانی از شهرهای نفتی از جمله گچساران پیداکرده است باعث شده که در صورت بروز جنگ همانند خیلی از شهرهای دیگر مورد حمله هوایی قرار گیرد. از طرفی براساس مطالعات پژوهشگاه زلزله شناسی ایران، شهر یاسوج در پهنه زلزله با خطر نسبی زیاد قرار دارد. همچنین به دلیل قرارگیری در خروجی حوزه آبریز رودخانه بشار احتمال خطر سیل فراوان است، همین امر باعث شده است که زیرساخت‌های این شهر در معرض خطراتی قرار گیرند؛ که ضرورت اصول و راهبرد دفاع غیرعامل با تأکید بر اصل هم‌جواری برای کاهش خطرپذیری زیرساخت‌های شهری اجتناب ناپذیر است. هر تحقیقی که صورت می‌گیرد در پاسخگویی به نیاز و دستیابی به اهداف و مقاصد خاصی است. بر این اساس پژوهش حاضر به دنبال ارزیابی خطرپذیری زیرساخت‌های شهری یاسوج با توجه به ملاحظات پدافند غیرعامل است.

1-2- ضرورت تحقیق

در معرض تخریب قرار گرفتن ناشی از خطر، اعم از جنگ و مخاطرات طبیعی همواره به عنوان چالشی در سراسر دنیا و به ویژه ایران مطرح بوده است. با توجه به‌ قرارگیری موقعیت ژئواستراتژیک و ژئواکونومیک ایران در منطقه ای پرمخاطره همواره با مسئله خسارت‌های جانی و مالی روبه‌رو بوده است. این مخاطرات گاه به صورت ضربه زدن به زیرساخت‌های شهری نمایان می‌شوند. زیرساخت‌های شهری که بخشی از آن‌ها را زیرساخت‌های حیاتی و حساس کشور و سرمایه ملی شامل می‌شوند و بخش دیگر مراکز تولید، توزیع و ارائه خدمات شهری مانند مخزن و منبع آب شهر، تأسیسات برق شهر، مرکز مخابرات، تأسیسات گاز، اورژانس آتش‌نشانی و غیره از جمله فضاهای عمومی در سطح شهر و منطقه هستند، کمتر مورد پژوهش واقع شده‌اند. امروزه با توجه به تجهیزات جدید و فناوری‌های نوین که با هزینه گزافی تهیه و مورد بهره‌برداری زیرساخت شهری قرار می‌گیرند و ارتباط مستقیم با سایر کارکردهای شهر دارند، هرگونه اختلال در آن‌ها دیگر کارکردهای شهری را فلج می‌نماید بررسی و ارزیابی نقش الزامات پدافند غیرعامل در آسیب‌پذیری زیرساخت‌های شهری اقدامی ضروری و تأخیر در آن باعث ناپایداری شهرهای ایران و از جمله شهر یاسوج و آسیب‌پذیری آن‌ها در برابر هرگونه مخاطره می‌گردد. بر این اساس ضرورت به‌کارگیری اصول و راهبردهای عملیاتی دفاع غیرعامل برای ارزیابی آسیب‌پذیری زیرساخت‌های شهری در این شهر ضرورتی اجتناب ناپذیر است.

1-3- پیشینه تحقیق

بدون شک مهم‌ترین نقطه عطف در تحول پدافند غیرعامل را باید جنگ جهانی دوم و گسترش استفاده از هواپیما و بمباران شهرها و مراکز صنعتی و سرمایه‌گذاری در شهرها دانست. در سطح کلان و ملی کشورهایی همانند آمریکا، شوروی سابق، آلمان، فرانسه، انگلستان، کانادا، سوئیس، کره شمالی و ... به موضوع پدافند غیرعامل توجه داشته و دارند (1390 بهتاش، 26 -14). کره شمالی سیاست و استراتژی عدم تمرکز را برای کاهش آسیب‌پذیری مراکز حیاتی و حساس به عنوان یک روش کاربردی به کار برده است. روسیه اقداماتی مانند ساخت مراکز ایمن در مقابل تهاجم احتمالی، ایجاد پناهگاه ضد بمب و ساخت ماکت فریب مراکز حیاتی و حساس انجام داده است (عباس پور، 1384: 31). امریکا اقدامات قابل توجهی در پدافند غیرعامل انجام داده است. برای نمونه ایجاد آژانس مدیریت اضطراری فدرال (FEMA) در سال 1979 برای شرایط بحرانی ناشی از وقوع حوادث طبیعی و غیرطبیعی، ساخت پناهگاه ضد رادیواکتیو، ساخت دیوار دفاعی الکتریکی، ساخت چند طیف پوشش استتار، ساخت ماکت فریب و... نمونه از آن‌ها است (نیکومنش، 1393: 2). موضوع پدافند غیرعامل در ایران (علیرغم قرارگیری ایران در کانون بحران‌های منطقه ای و جهانی) نسبتاً جدید بوده و به سال 1382 و ایجاد سازمان پدافند غیرعامل کشور برمی‌گردد. بر همین اساس مطالعات و اقدامات اجرایی صورت گرفته نیز چندان پربار نیستند. 1387 از سال با ایجاد مجتمع دانشگاهی آمایش و پدافند غیرعامل در دانشگاه صنعتی مالک اشتر، این موضوع بیشتر مورد توجه قرار گرفته است.

فیشر (2000) در تحقیقی با عنوان دفاع شهری در کانادا ضمن پرداختن به برنامه‌های پدافند غیرعامل در حفظ و حمایت عمومی در جنگ جهانی دوم به نقش بازدارندگی در پاسخ به دشمن در اثر حملات اتمی اشاره شده است و در نهایت اذعان می‌شود که اتخاذ برنامه‌های پدافند غیرعامل در کاهش آسیب‌پذیری شهروندان و منابع حیاتی و حساس مورد نیازشان در پس یک جنگ هسته‌ای احتمالی ضروری است؛ لذا باید پشتیبانی برای بازدارندگی هسته‌ای افزایش و سیاست‌گذاری برای امنیت ملی با برنامه‌های پدافند غیرعامل صورت پذیرد.

هاوس‌کن و همکارانش (2001) در تحقیقی با عنوان بررسی دفاع عامل در مقابل پدافند غیرعامل به نقش تهاجم استراتژی و چگونگی تعیین یک تعادل بین حفاظت از یک شی (دفاع غیرعامل) و جلوگیری از آسیب‌پذیری آن و نابود کردن شی (دفاع فعال) پرداخته‌اند. نتیجه پژوهش به صورت قیاسی یک تعادل بین حمله و دفاع را در برابر آسیب‌پذیری تعیین می‌کند و تأثیر آن‌ها را نسبت به هم می‌سنجد.

تانگ و همکاران (2009) در تحقیقی با عنوان سیستم شبیه‌سازی هوشمند برای ارزیابی خطر زلزله در شهر دیانگ کشور چین ، بررسی رویداد زمین‌لرزه را با استفاده از GIS و شبکه مصنوعی مورد تحلیل قراردادند. این سیستم برای تشخیص ضعف لرزه‌ای ساختارها در شرایط پیش از زلزله، ارزیابی سریع خسارت زلزله و فراهم ساختن شرایط امداد سریع عمومی و دولتی در طول زلزله و بعد از آن کاربرد دارد. (Tang et al, 2009: 871)

گوهرینگ (2009) در تحقیقی با عنوان بهبود طراحی شهر دفاعی، به چگونگی تحقق اهداف طراحی دفاعی، در یک محیط با استفاده از ابزارهای تحلیلی پرداخته است. وی معتقد است که ابزارهای را می‌توان در یک طرح جامع مورد استفاده قرار داد، لذا برای بررسی خود در سه مطالعه موردی هرکدام در یک منطقه خاص آب و هوایی متفاوت، شمال اروپا، خلیج عربی و کالیفرنیای مرکزی را برای چگونگی استفاده از روش تحلیلی بر روی متغیرها خاص در طراحی شهر دفاعی خود انتخاب کرده است.

انتوان میچل و همکاران (2010) در مقالهٔ دفاع غیرنظامی مبتنی بر جامعه مدیریت و برنامه‌ریزی استراری در نیوزیلند با روش توصیفی تحلیلی به این نتیجه رسیدند که مشارکت جامعه مدنی را نقطه شروع برای مقابله با این‌گونه چالش‌ها باید دانست.

لوتین و همکارانش (2011) در تحقیقی با عنوان ارزیابی حمله پیشگیرانه در مقابل اهداف نادرست و حفاظت در استراتژی دفاعی صورت گرفته بود، نحوهٔ توزیع منابع با به‌کارگیری دفاع بهینه در پیشگیری مؤثر حملات، استقرار اهداف کاذب و پشتیبانی اهداف را مورد تجزیه‌وتحلیل قرار می‌دهند. در این پژوهش دو مورد استراتژی حمله در نظر گرفته شده است: هنگامی که مهاجم به همه اهداف حمله می‌کند و هنگامی که تعدادی از اهداف را برای حمله انتخاب می‌کند که در نهایت این استراتژی‌ها را با مدل بهینه‌سازی برای تصمیم‌گیری در مورد بهره بری از حمله پیشگیرانه بر اساس احتمال برآورد و ارائه می‌شود.

اسمیتلین و همکاران (2011) در پژوهشی تحت عنوان مدل‌سازی خسارات زلزله و آسیب پذیری اجتماعی در چارلستون، کارولینای جنوبی به بررسی ارتباط فضایی بین آسیب پذیری اجتماعی و تخمین خسارات زلزله پرداخته اند. نتایج نشان می‌دهد، کسانی که در مناطق با سطوح بالاتری از آسیب پذیری اجتماعی هستند، تأثیر نسبی بیشتری می‌پذیرند و بنابراین ممکن است موانع بیشتری در بهبودی پس از رویداد، نسبت به مناطق با آسیب پذیری پایین‌تر اجتماعی داشته باشند. (Schmidtlein et al, 2011: 269)

پل فاویر و همکاران (2012) در تحقیقی با عنوان استفاده بهینه از ساختارهای پدافند غیرعامل با هدف تعیین کمیت آسیب‌پذیری ساختمان‌ها، عناصر در معرض خطر انسان، جاده‌ها... در مقابل بلایای طبیعی به ویژه بهمن، به ارزیابی میزان آسیب‌پذیری فیزیکی ساختمان‌ها با استفاده از مدل (اف ام) پرداخته است. نتیجه مدل‌سازی از این قرار است که با محاسبه ریسک‌پذیری و مدل‌سازی می‌توان طراحی بهینه‌ای را نسبت به حساسیت پذیری و آسیب‌پذیری کاربری‌ها می‌توان انجام داد.

لی و همکاران (2012) در پژوهشی با عنوان " موقعیت پناهگاه و برنامه‌ریزی حمل‌ونقل تحت شرایط طوفان" نوعی مدل برنامه ‌نویسی برای بهینه سازی انتخاب محل پناهگاه با در نظر گرفتن طیف وسیعی از طوفان‌های رخداده و شرایط تخلیه فوری در هنگام وقوع حادثه را برای دولت کارولینای شمالی مورد مطالعه واقع بینانه قرار داده‌اند.

ریحانی (1390) در پایان‌نامه خود به موضوع ملاحظات پدافند غیرعامل در مکان گزینی مراکز سوخت در شهر مشهد پرداخته است. در این تحقیق ابتدا توزیع فضایی مخازن سوخت و پمپ بنزین ها و موقعیت هریک تشریح شده و سپس در محیط GIS رابطه استقرار هرکدام با شاخص‌ها و معیارهایی نظیر تراکم جمعیتی و مناطق مستعد خطر مورد تحلیل قرار گرفته است. در پایان مناطق پرخطر مشخص شده است و پیشنهادهایی جهت خروج مراکز سوخت به خارج از شهر و رعایت کاربری های هم‌جوار از نظر سازگاری و ناسازگاری در مورد پمپ‌های بنزین و اصلاح آن‌ها ارائه‌شده است

بیگدلو (1390) در پژوهشی به بررسی نقش ابعاد نرم‌افزاری پدافند غیرعامل با افزایش قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران پرداخته است. یافته‌های تحقیق حاکی از آن هستند که می‌توان برخی از اصول پدافند غیرعامل را در حوزه نرم‌افزاری به کار گرفت. اصولی مانند مکان‌یابی (استفاده مطلوب از امکانات برای دفاع)، طراحی شبکه‌های زیرساخت، چند عملکردی فضاها و قدرت مرمت پذیری از اصول پدافند غیرعامل هستند که به حوزه نرم‌افزاری نیز قابلیت تعمیم دارند.

 کامران و حسینی امینی (1391) در پژوهشی تحت عنوان “کاربرد پدافند غیرعامل در برنامه‌ریزی شهری و منطقه ای مطالعه موردی شهر شهریار” در قالب یک پژوهش پیمایشی به بررسی متغیرهای مهم در پدافند غیرعامل به منظور کاهش خسارت‌های ناشی از حملات دشمن و بالا بردن قدرت دفاعی و آستانه مقاومت شهر شهریار و شناسایی مکان‌های حیاتی، حساس و مهم پرداختند. نتایج تحقیق بیانگر عدم رعایت اصول پدافند غیرعامل در شهرک اداری شهریار است. با توجه به هدف تحقیق که ارزیابی ملاحظات پدافند غیرعامل در شهر شهریار است، یافته‌های تحقیق نشان‌دهنده این موضوع است که بسیاری از مراکز حساس و حیاتی باید تمرکززدایی شوند و منتقل شوند.

دلاوری و همکاران (1390) در پژوهشی تحت عنوان پدافند غیرعامل بیمارستان‌ها دریافتند که بیمارستان‌ها در شرایط وقوع حوادث چهار شریان حیاتی آب برق گاز و مخابرات را که در زمان بحران توسط دشمن مورد حمله مستقیم قرار می‌گیرد بتواند ذخیره داشته باشد و همچنینی بیمارستان‌ها باید تغییر کاربری داشته باشند.

محمدی ده چشمه و همکاران (1394)، در تحقیقی با عنوان مدل‌سازی مکانی هم‌جواری کاربری‌های ویژه از دیدگاه پدافند غیرعامل در کلان‌شهر اهواز کاربری های ویژه (حساس و حیاتی) را بررسی کرده و به این نتیجه رسیدند که کاربری های ویژه (حساس و حیاتی) در پهنه‌ای با خطرپذیری زیاد مستقر هستند و اصول هم‌جواری بین آن‌ها رعایت نشده است.

پرویزیان و همکاران (1395)، در تحقیقی با عنوان ارزیابی الزامات پدافند غیرعامل در هم‌جواری صنایع مطالعه موردی کلان‌شهر اهواز با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی اصول پدافند غیرعامل در هم‌جواری صنایع سنگین و نیمه سنگین در سطح شهر پرداخته‌اند و به این نتیجه رسیدند که در پهنه‌های خیلی کم و کم درمجموع 73/51 درصد از کاربری‌ها قرار دارد و در پهنه‌های متوسط تا خیلی زیاد درمجموع 27/48 درصد تعیین شده است. نتایج نشان داد که بخش عمده‌ای از کلان‌شهر اهواز درمجموع 13801 کاربری ازلحاظِ هم‌جواری با صنایع سنگین و نیمه سنگین آسیب‌پذیر بوده و در شعاع تخریب این صنایع قرار گرفته‌اند. ناامن‌ترین منطقه صرف‌نظر از کاربری مسکونی، منطقهٔ 7 است که 10 کاربری حیاتی، 24 کاربری حساس و 13 کاربری مهم آن آسیب‌پذیر بوده و به عبارتی در شعاع تخریب صنایع موجود قرار گرفته است.

سجادیان و همکاران (1396)، در تحقیقی با عنوان سنجش استقرار بیمارستان‌های کلان‌شهر اهواز مبتنی بر اصول پدافند غیرعامل با روش توصیفی-تحلیلی بیمارستان‌های کلان‌شهر اهواز را با توجه به اصول پدافند غیرعامل بررسی کردند؛ نتایج حاصل از آن‌ها مؤید این مطلب بود که در وضع موجود، از بین 27 بیمارستان شهر اهواز فقط بیمارستان‌های بقایی، بوستان، شفا، گلستان، فاطمه زهرا، تأمین اجتماعی و امیرالمؤمنین از نظر پدافند غیرعامل در وضعیت مطلوب به سر می‌برند و بیمارستان‌های بهشتی، ابوذر و شرکت نفت از نظر پدافند غیرعامل در وضعیت نامناسب به سر می‌برند. در پایان کار هم پیشنهادهایی چون برنامه‌ریزی اصولی و منطقی با توجه به ویژگی‌ها و امکاناتِ منطقه، مکان‌یابی و احداث کاربری‌های موازی در بخش‌های دیگر شهر، استفاده از طرح‌های استتار، اختفا و فریب برای ساختمان‌های بهداشتی مهم و ... ارائه می‌شود.2- مبانی نظری

در سال 1988 سرهنگ هوایی جان‌واردن[3] کتابی با عنوان «نبرد هوایی» را تهیه و تدوین کرد و در دهم آگوست 1991 با سمت مشاور نظامی امنیت ملی آمریکا، نظریهٔ خود را که به «تئوری پنج حلقهٔ واردن» مشهور است با پنتاگون و فرماندهان وقت نظامی، ژنرال نورمن شوار تسکف[4] و ژنرال کولین پاول[5] ارائه کرد که موردقبول واقع شد مراکز ثقل هر کشور شامل پنج حلقهٔ دوایر متحدالمرکزی است که درمجموع ساختارهای اصلی قدرت هر کشور را تشکیل می‌دهند. در تئوری مذکور، مراکز ثقل یک کشور به‌صورتِ سیستمی همانند یک بدن قلمداد شده و درصورتِ انهدام هریک از مراکز ثقل، سیستم پیکره و کالبد کشور مورد تهاجم فلج شده و قادر به ادامهٔ فعالیت و حیات نخواهد بود (اسماعیلی شاهرخت و تقوایی،1390: 97). حلقه‌های واردان بنابر اهمیت از درون به بیرون گسترش یافته‌اند به‌گونه‌ای که مهم‌ترین حلقه، درونی‌ترین حلقه است که تحت حفاظت شدید حلقه‌های بیرونی قرار داشته و هدف اصلی را تشکیل می‌دهد (اکبری‌مطلق؛ عباس‌زاده، 1389: 5). این رتبه‌بندی در شکل شمارهٔ (1) آمده است.

 

شکل 1. تئوری پنج حلقهٔ واردن

مآخذ: (پرویزیان، 1395: 93)

«سون تزو[6]» ژنرال چینی بود که بین سال‌های ۳۲۰ تا ۴۰۰ قبل از میلاد می‌زیست. جایگاه آرای او در تاریخ اندیشهٔ نظامی، از جهات مختلف از جمله دفاع غیرعامل قابل بررسی است (قاسمی، 1389: 13). «هنر جنگی سون تزو» در 2500 سال پیش به‌صورتِ کتاب درآمد. این کتاب اولین اثر نظامی جهان است و در مقایسه با «تئوری جنگ» به قلم کلاوس ویتز اولین اثر نظامی اروپایی 2300 سال پیش‌تر تهیه شده است. سون تزو در کتاب هنر جنگ می‌گوید: فرض را برنیامدن دشمن نباید گذاشت؛ بلکه باید دربارهٔ سرعت مقابله با وی اندیشید. همچنین نباید فکر کرد که دشمن حمله نمی‌کند، بلکه باید درصدد شکست‌ناپذیر کردن خود بود و شکست‌ناپذیری، مربوط به دفاع می‌شود. هرکس که آماده در میدان جنگ بوده و منتظر آمدن دشمن باشد، شرایط و روحیهٔ دیگری برای جنگیدن دارد و آنکه بعداً در میدان حاضر شود، جنگ را احتمالاً خواهد باخت (پرویزیان، 1395: 94). از نظریه‌پردازان دیگر در این زمینه اسلیپ‌چنکو[7] است که جنگ را در تاریخ بشریت به شش دسته تقسیم‌بندی کرده و جنگ‌های نسل ششم را حاصل انقلاب در فنّاوری نظامی و محل وقوع آن را در کلان‌شهرها می‌داند (اکبری مطلق و عباس‌زاده، 1389: 5).

3- روش‌شناسی تحقیق

این پژوهش از نظر روش توصیفی- تحلیلی و از نظر هدف نظری - کاربردی می‌باشد، متغیرهای مورد بررسی آن زیرساخت‌های مدیریتی می‌باشد. با تجزیه‌وتحلیل اطلاعات گردآوری شده و همچنین مطالعات مبانی نظری سعی و تلاش شده تا وضعیت آسیب‌پذیری زیرساخت‌های شهر یاسوج مشخص شود. جهت تجزیه‌وتحلیل داده‌ها، ابتدا با مطالعه مبانی نظری و ادبیات تحقیق، اصول و معیارهای مدنظر طراحی گردید، با توجه به ضریب و تأثیر متفاوت هم‌جواری هریک از معیارها در آسیب‌پذیری از روش وزن بخشی چند متغیره (FAHP) برای تعیین مراتب وزنی استفاده شده است. سپس اصول و معیارهای هم‌جواری مدنظر استخراج و شناسایی می‌شود و با استفاده از نرم‌افزار (ARC GIS10.1) ابزار Euclidean Distance از مجموع ابزارهای Distance نقشه‌های هم‌جواری طراحی شد. در مرحلهٔ بعد با استفاده از ابزار Fuzzy overly با گامای 9/0 از مجموع ابزارهای spatial Analyst Tools نقشه‌های فواصل همپوشانی شد.

4- محدوده مورد مطالعه

شهر یاسوج در موقع جغرافیایی 30 درجه و 28 دقیقه عرض شمالی و 51 درجه و 36 دقیقه طول شرقی از نصف‌النهار گرینویچ قرار گرفته است. این شهر از نظر تقسیمات سیاسی کشور مرکز استان کهگیلویه و بویراحمد و مرکز شهرستان بویراحمد، در بخش مرکزی، دهستان سررود شمالی و از نظر طبیعی بین رودخانه‌های بشار در جنوب و مهریان در غرب و کوههای دنا در شمال و شرق محصور شده است. حوزه شهری یاسوج در پهنه کوهستانی زاگرس مرتفع و چین‌خورده واقع شده است. این محدوده به‌وسیله پهنه‌های توپوگرافی پیچیده و پرشیب احاطه‌شده است. شهر یاسوج در سال 1343 با اهداف سیاسی و اداری پایه‌ریزی شد و در سال 1345 به عنوان مرکزیت فرمانداری کل انتخاب شد (صفائی پور و همکاران، 1390: 142). مساحت این شهر در سال 1390 برابر 1905 هکتار و جمعیت این شهر 108505 نفر بوده است (مرکز آمار ایران، 1390، سالنامه استان کهگیلویه و بویراحمد) و هم‌چنین این شهر از 4 ناحیه و 23 محله تشکیل شده است.

 

نقشه شماره (1)؛ محدوده مورد مطالعه

ترسیم نگارندگان، 1397

 

5- ارزیابی آسیب‌پذیری زیرساخت‌های شهر یاسوج

جهت آسیب‌شناسی زیرساخت‌های شهر یاسوج پنج گام به ترتیب زیر انجام شد. در گام اول اقدام به ترسیم نقشه فواصل شد،پس از تهیه بانک داده مکانی،نقشه فواصل مکانی هرکدام از کاربری‌ها با توجه به استانداردهای موجود در هم‌جواری با کاربری‌های تحقیق ترسیم شده است؛ بنابراین فاصله اقلیدسی هر پارامتر با در نظر گرفتن معیارها و ضوابط ارائه‌شده، دستوراتی در نرم‌افزار GIS و با استفاده از ابزار Euclidean Distance نوشته و اجرا گردید. لازم به ذکر است در این مرحله کاربری‌های هر دسته به تفکیک حریم زده شد ولی به دلیل محدودیت پژوهش از نمایش هشت نقشه تولید شده در این مرحله صرف‌نظر شده است.گام دوماستانداردسازی نقشه‌های معیار می‌باشد از آنجا که نقشه‌های فواصل فاقد واحدهای همگن‌اند، جهت استانداردسازی و همگن کردن و همچنین افزایش انعطاف‌پذیری آن‌ها از روش استانداردسازی فازی با دامنهٔ عددی بین صفر تا یک استفاده شده است. صفر معادل بیشترین رعایت اصول هم‌جواری نسبت به کاربری‌های منتخب تحقیق (کاربری‌های هشت‌گانه) و یک معادل کمترین رعایت اصول هم‌جواری می‌باشد. نقشه شماره (2) استانداردسازی نقشه‌های معیار را با توجه به حریم مربوطه (جدول شماره 1) نشان می‌دهد. جدول (1) توابع فازی استانداردسازی معیارها برای زیرساخت‌های منتخب شهری را نشان می‌دهد.

جدول (1): توابع فازی استانداردسازی معیارها برای زیرساخت‌های منتخب شهری

Spreed[8]

فواصل آسیب‌پذیری

نوع توابع فازی

لایه‌ها

7

700

Small[9]

تأسیسات شهری

3

350

Small

مراکز اداری و انتظامی

3

200

Small

مراکز مذهبی

3

250

Small

مراکز مسکونی

5

500

Small

صنایع شهری

3

250

Small

بهداشتی درمانی

5

500

Small

مراکز تجاری

5

700

Small

مراکز آموزشی-آموزش عالی

منبع: علیزاده، 1395: 127

 

نقشه شماره 2. استانداردسازی نقشه‌های معیار

 

در گام سوم به وزن بخشی لایه‌ها با استفاده از مدل FAHP پرداخته شد با توجه به ضریب متفاوت هر یک از کاربری‌های منتخب در آسیب‌شناسی زیرساخت‌های منتخب شهری، از روش وزن بخشی چند متغیره ا.اچ.پی.فازی برای تعیین وزن بخشی به کاربری‌ها استفاده گردید. در این مرحله خبرگان با استفاده از عبارات زبانی و بر اساس روش چانگ برتری یک معیار بر معیار دیگر یا یک کلاس بر کلاس دیگر را بیان کردند و بر این اساس ماتریس مقایسات زوجی تشکیل شد. جدول شماره (2) عبارات زبانی مقایسات زوجی شاخص‌ها را نشان می‌دهد.

 

جدول شماره 2. عبارات زبانی مقایسات زوجی شاخص‌ها

برابر

برتری خیلی کم

کمی برتر

برتر

خوب

نسبتاً خوب

خیلی خوب

عالی

برتری مطلق

1،1،1

1،2،3

4،3،2

5،4،3

6،5،4

7،6،5

8،7،6

9،8،7

10،9،8

مآخذ: پرویزیان، 1395: 173

 

ابتدا ارزش وزنی کاربری‌های هشت‌گانه و منتخب با بهره‌گیری از مقایسات زوجی در مدل مذکور محاسبه شد. به این منظور، جدول مقایسه دو- دوئی تشکیل و میانگین وزنی حاصل از نظرسنجی با روش دلفی در آن گنجانده شد. جدول شماره (3) ماتریس مقایسات زوجی شاخص‌ها را نشان می‌دهد.

جدول شماره 3. ماتریس مقایسات زوجی شاخص‌ها

 

مآخذ: محاسبات نگارندگان، 1397

 

 

براین اساس مقدار  برای هریک از سطرهای این ماتریس برابر است با:

=تأسیسات شهری(1+1/2+1/4+5+2+1/4+2+1/41+1/3+1/5+6+3+1/5+3+1/5), (1+1/4+1/6+7+4 +1/6+4+1/6)=(11), (14), (17),…

در ادامه برای محاسبه  برای هر یک از سطرها از رابطه ریاضی  استفاده شده است:

 (11+23+20+10+8+16+6+7), (14+30+26+11+9+20+8+9), (17+37+32+13+9+24 +10+10)=(102.350), (126.450), (151.862)

بنابراین مقدار  پس از استانداردسازی برابر است با:

   =(0.0098), (0.0079), (0.0066)

 بر این اساس، مقدار  برای هر یک از سطرها ماتریس مقایسات زوجی برابر است با:

 = (11, 14,17) *(0.0098, 0.0079, 0.0066) =(0.1099, 0.1102, 0.1103),…

 در نهایت درجه بزرگی هر یک از مقادیر S نسبت به هم دیگر به دست می‌آید:

 

 

نمودار 1. اوزان کاربری‌های منتخب تحقیق با استفاده از FAHP

 

 

 

تحلیل یافته‌ها با استفاده از مدل FAHP نشان می‌دهد در بین شاخص‌های تحقیق بیشترین ارزش وزنی را شاخص اداری-انتظامی با وزن 2618/0 دارد بعد از آن شاخص‌های صنایع شهری، آموزشی، تجاری، تأسیسات، بهداشتی-درمانی، مذهبی و مسکونی به ترتیب با اوزان 1289/0، 1261/0، 1255/0، 1240/0، 1190/0، 0786 و 0362/0 اولویت‌های بعدی را به خود اختصاص داده‌اند.

در گام چهارم اقدام به تأثیر وزن هر لایه در نقشه فاکتور فازی آن شد به عبارتی پس از ارزش‌گذاری و تعیین وزن لایه‌ها در مرحله قبل، نوبت به تأثیر این اوزان در نقشه‌های فاکتور فازی که در مرحله دوم یکسان‌سازی شدند می‌رسد. برای این منظور نتایج حاصل شده را در محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی با استفاده از ابزار Map Algebra و گزینه Raster Calculator در لایه‌ها تأثیر داده می‌شود. نقشه شماره (3) تلفیق نقشه‌های مراحل قبل را نشان می‌دهد. نتیجه حاصل از این تلفیق، نقشه رستری خواهد بود که ارزش پیکسل‌ها در آن نمایانگر مطلوبیت یا عدم مطلوبیت مکان برای استقرار زیرساخت‌های شهری است. در این مرحله می‌توان تشخیص داد که کدام زیرساخت‌ها در چه پهنه‌ای از خطرپذیری قرار دارد.

 

نقشه شماره 3. تلفیق نقشه‌های فاکتور فازی

 

 

 

گام پنجم همپوشانی لایه‌ها با استفاده از ابزار Fuzzy overly است، در مرحله پیش بعد از تلفیق نقشه‌های فاکتور فازی برای هر لایه، پهنه خطرپذیری آن نیز مشخص شد؛ اما از آنجا که هرکدام از این لایه‌ها از مکان‌یابی دارای درجه اهمیت خاصی می‌باشند، ضروری است که درجه اهمیت هر یک را مشخص کرده و سپس با تلفیق آن‌ها به تولید نقشه نهایی پهنه خطر پرداخت؛ بنابراین با اعمال گزینه Overlay با استفاده از ابزار Fuzzy overly با گامای 9/0 از مجموع ابزارهای Spatial Analyst Tools نقشه‌های لایه‌های موردنظر تلفیق و تحلیل مکانی انجام خواهند شد. قابل ذکر است که بدین دلیل از گاما 9/0 استفاده شد که میزان خطا را کاهش داده و نقشه را به صورت یک طیف نشان دهد. عملگر Gama یک حالت کلی از عملگرهای Product و Sum فازی است که به صورت تلفیقی و در قالب رابطه زیر بکار گرفته شده است.

 

در عملگر Gama فازی و در رابطه بیان شده برای آن مقدار بین صفر تا یک متغیر هست. اگر مقدار یک انتخاب شود تبدیل به عملگر Sum فازی می‌گردد و اگر صفر انتخاب شود به عملگر Product تبدیل می‌گردد؛ بنابراین بایستی توجه شود که انتخاب صحیح مقدار در خروجی تأثیر خواهد گذاشت و می‌تواند در سازگاری گرایش‌های کاهشی که در عملگر Product قرار دارد با گرایش‌های افزایشی که در عملگر Sum وجود دارد، تعیین کننده باشد. در این مطالعه با آزمایش حد آستانه‌های مابین صفر و یک مشخص گردید که حد آستانه 9/0 با توجه به خروجی به دست آمده یک سازگاری قابل انعطافی را بین گرایش‌های افزایشی و کاهشی در خروجی داده‌ها ایجاد می‌کند. چرا که به‌کارگیری این توان به صورت مشخص و دقیق‌تری برخلاف توان‌های پایین‌تر و بالاتر از خود که به افزایش و کاهش حداکثری گرایش داشتند به نمایش صحیح‌تر وضعیت متغیرها با توجه به ماهیت آن‌ها و وضعیت آن‌ها در منطقه مورد مطالعه انجامید. در این پژوهش پهنه خطرپذیری شهر به 5 دسته شامل پهنه‌های خطر خیلی زیاد، زیاد، متوسط، کم و خیلی کم تقسیم شده است. نقشه شماره (4) آسیب‌شناسی زیرساخت‌های شهر یاسوج و جدول شماره (4) ماتریس سازگاری زیرساخت‌های منتخب شهری محدوده مورد مطالعه را نشان می‌دهد.

 

 

نقشه شماره 4. آسیب‌شناسی زیرساخت‌های منتخب شهری

جدول شماره 4: میزان رعایت اصول هم‌جواری در نواحی و طیف‌ها با استفاده از تحلیل و طبقه‌بندی آماری GIS

 

Minimum

Maximum

Sum

Mean

standard Deviation

ناحیه 1

3.05

7.78

45487

5.47

0.88

ناحیه 2

4.32

7.98

42018

6.55

0.76

ناحیه 3

1.41

7.96

41540

4.89

1.50

ناحیه 4

0.70

7.91

73673

4.93

1.26

خیلی کم

0.70

3.27

7726

2.55

0.55

کم

3.27

4.52

28102

3.99

0.32

متوسط

4.52

5.51

44523

5.05

0.28

زیاد

5.51

6.49

71066

5.98

0.39

خیلی زیاد

6.49

7.99

51651

7.01

0.26

کل شهر

0.70

7.99

203163

5.32

1.32

 

طبقه‌بندی آماری که در قسمت Properties آیکن sombology جعبه classification Statistics مستخرج شد نشان می‌دهد که در بین نواحی چهارگانه، ناحیه دو با میانگین 55/6 بیشترین آسیب‌پذیری و ناحیه سه با میانگین 89/4 کمترین آسیب‌پذیری را در بین نواحی شهر یاسوج دارد. همچنین از بین طیف‌های پنج‌گانه آسیب‌پذیری، پهنه با آسیب‌پذیری خیلی زیاد با میانگین 01/7 و انحراف استاندارد 26/0 تأثیرگذارترین طیف و طیف‌های زیاد با میانگین 98/5، متوسط با میانگین 05/5، کم با میانگین 99/3 و خیلی کم با میانگین 55/2 بیشترین میانگین ناشی از ارزش پیکسل‌ها هم‌جوار را در تولید نقشه آسیب‌پذیری زیرساخت‌های شهری یاسوج دارند.

6- بحث و نتیجه‌گیری

اصولاً پدافند غیرعامل رویکردی کارآمد است که مدیریت شهری را در شرایط بحران تسهیل کرده و موجب بازدارندگی بحران‌ها و کاهش اثرات منفی و مخرب آن‌ها می‌شود. شهرها به عنوان مکان‌های تجمع انسان‌ها در معرق وقوع بلایای طبیعی و انسانی قرار دارند و ضروری است به منظور کاهش اثرات این فجایع چاره‌اندیشی صورت پذیرد. با توجه به اینکه بروز حوادث انسانی در گام اول زیرساخت‌های شهری و مکان‌های حیاتی و حساس یک شهر را هدف تخریب قرار می‌دهد همواره بیشترین خسارات را به دنبال خواهند داشت با آگاهی از این مسئله تلاش گردید تا اصول و الزامات پدافند غیرعامل در آسیب‌پذیری زیرساخت‌های شهری یاسوج مورد سنجش قرار گیرد و با این رویکرد 8 دسته از زیرساخت‌های شهری انتخاب شدند تا با توجه به اصول و ابعاد پدافند غیرعامل میزان آسیب‌پذیر بودن این زیرساخت‌ها مورد ارزیابی قرار گیرد. در سال‌های اخیر به علت رشد سریع شهرنشینی و متقابلاً نبود یک برنامه‌ریزی و مدیریت جامع در نظام شهری کشورمان زیرساخت‌های شهری با مسائل و مشکلات عدیده‌ای روبه‌رو شده‌اند که بیشتر ناشی از کمبود توزیع ناموزون و نامتناسب، عدم مکان‌یابی بهینه و عدم پیش‌بینی فضاهای مناسب برای این کاربری‌ها در سطح شهرها می‌باشد. در این راستا برای ارائه الگوی ماتریس هم‌جواری زیرساخت‌های شهری یاسوج بر اساس ضوابط و معیارهای هم‌جواری جمع‌آوری‌شده، لایه‌های اطلاعاتی بر مبنای معیارهای مورد نظر جهت انجام تحلیل به فرمت قابل استفاده در محیط GIS تبدیل شدند و در نهایت بعد از اجرای روش FAHP زمین‌های آسیب‌پذیر برای ایجاد زیرساخت‌های شهری شناسایی شدند، با این روش به‌راحتی در صورت چند گزینه و تعداد معیارهای بالا می‌توان با دقت گزینه‌های نهایی را انتخاب کرد. نکته مهم این است که می‌توان وزن دهی منطقی و درستی بین معیارها و گزینه‌ها انجام داد تا در نهایت مکان انتخاب‌شده و اولویت‌بندی مکان‌های زیرساخت‌های شهری به‌صورت دقیق انجام پذیرد. این موضوع به برنامه‌ریزان کمک زیادی می‌کند تا بتوانند بر اساس داده‌های مکانی، تصمیم‌گیری کنند. علاوه بر این، مدل فرصتی فراهم نموده که بتوان داده‌های کمی و کیفی را هم‌زمان مورد بررسی قرار دهد. با پیاده کردن این مدل می‌توان توزیع فضایی زیرساخت‌های شهری را تعیین کرد. تحلیل خروجی نهایی به دست آمده از این روش علاوه بر اینکه میزان سازگاری و ناسازگاری زیرساخت‌های شهری منتخب در شهر یاسوج را مشخص می‌کند، مکان‌های بهینه اولویت‌دار برای ایجاد زیرساخت‌های شهری جدید نیز شناسایی شدند. لذا با بررسی و تحلیل نتایج به دست آمده از مدل مشخص شد که کاربری‌های منتخب تحقیق از اهمیت یکسانی در سنجش آسیب‌پذیری زیرساخت‌های شهری در محدوده مورد مطالعه برخوردار نیستند؛ به گونه‌ای که بیشترین ارزش وزنی را شاخص اداری-انتظامی با وزن 2618/0 دارد بعد از آن شاخص‌های صنایع شهری، آموزشی، تجاری، تأسیسات، بهداشتی-درمانی، مذهبی و مسکونی به ترتیب با اوزان 1289/0، 1261/0، 1255/0، 1240/0، 1190/0، 0786 و 0362/0 اولویت‌های بعدی را به خود اختصاص داده‌اند. نتایج تحقیق نشان داده است که در بین نواحی چهارگانه، ناحیه دو با میانگین 55/6 بیشترین آسیب‌پذیری و ناحیه سه با میانگین 89/4 کمترین آسیب‌پذیری را در بین نواحی شهر یاسوج دارد؛ بنابراین ناحیه دو ناایمن و ناحیه 3 ایمن‌ترین ناحیه شهر یاسوج از منظر آسیب‌پذیری زیرساخت‌های منتخب شهری است. به منظور تعدیل بخشی الگوی زیرساخت‌های منتخب شهری یاسوج، راهبردهای زیر پیشنهاد می‌شوند:

-رعایت اصل هم‌جواری نسبت به کاربری‌های ناسازگار به‌ویژه مراکز صنعتی، نظامی، درمانی و...

- رعایت اصل هم‌جواری نسبت به کاربری‌های سازگار به‌ویژه کاربری مسکونی، فضای سبز و...

-جلوگیری از نفوذ خیابان‌های درجه‌یک به مرکز محلات

 -مشارکت افراد متخصص در امر مکان‌یابی کاربری اراضی شهری

 -تطابق جدی ساخت و ایجاد زیرساخت‌های حیاتی و حساس با مقررات و قوانین حاکم بر تمام وجوه برنامه‌ریزی کاربری اراضی

 -توجه به حفظ اصول و ملاحظات شهر ایمن

 

منابع

-      اسماعیلی شاهرخت، مسلم، تقوایی، علی اکبر (1390)، ارزیابی آسیب پذیری شهر با رویکردپدافند غیرعامل با استفاده از روش دلفی؛ نمونه موردی شهر بیرجند، مدیریت شهری، شماره 28، پاییز و زمستان، ص 93-110

-      اکبری‌مطلق، مصطفی؛ عباس‌زاده، غلامرضا. (1389). بررسی جایگاه و ابعاد پدافند غیرعامل در پایتخت معنوی ایران. اولین کنفرانس پدافند غیرعامل و سازه‌های مقاوم، بابل، دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل،

-      پرویزیان، علیرضا. (1395). ارزیابی الزامات پدافند غیرعامل در هم‌جواری صنایع (مطالعهٔ موردی: کلان‌شهر اهواز). پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، رشتهٔ جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری. دانشگاه شهید چمران اهواز.

-      رجبی، محمدرضا؛ گلمهر، احسان؛ مجیدی، داوود؛ رستگار، عبدالمطلب (1390)، الگوی مکان‌یابی نیروگاه‌های برق‌آبی با رویکرد پدافند غیرعامل و با بهره گیری از TOPSIS (مطالعه موردی: استان اصفهان)، مجله علمی پژوهشی علوم و فناوری‌های پدافند غیرعامل، سال دوم، شماره 4، صص 324-315.

-      رهنمایی، محمد تقی و مصطفی محمدی ده چشمه، ((تحلیلی بر ناپایداری اجتماعی در بوشهر ایران))، مجله اطلاعات سیاسی- اقتصادی، ش 259 و 260، صص 284-297، 1388

-      زارع پور، مهدی، جعفری، صدیقه و بنابی، سجاد، ((امنیت سامانه‌های متحرک))، ترجمه جلد اول، انتشارات دانشگاه آزاد اسالمی، چاپ اول، تهران، 171 ص، 1390

-      سجادیان، ناهید، علیزاده، مهدی، پرویزیان، علیرضا (1396)، سنجش استقرار بیمارستان‌های کلان‌شهر اهواز مبتنی بر اصول پدافند غیرعامل، مجله آمایش فضا گلستان، دوره هفتم، شماره بیست و چهار، صص 169-184

-      عباس پور، جمشید (1384). مقدمه‌ای بر اصول پدافند غیر فعال. تهران: نشر ناجا

-      علیزاده، مهدی (1395). ارزیابی آسیب پذیری زیرساخت‌های شهری کوهدشت با رویکرد پدافند غیرعامل، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشتهٔ جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، استاد راهنما: امانپور، سعید، دانشگاه شهید چمران اهواز

-      فرزاد بهتاش، محمدرضا و محمد تقی آقابابایی (1390). «مفاهیم پدافند غیرعامل در مدیریت شهری با تأکید بر شهر تهران»، مجله دانش شهر، شماره 37، مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران.

-      قاسمی، حسین. (1389). گذری تاریخی بر دفاع غیرعامل، فرهنگ و دانش پدافند غیرعامل. کمیتهٔ پدافند غیرعامل دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی-درمانی سبزوار، صص 11-18.

-      کامران، حسن، حسینی امینی، حسن، ((تحلیل موقعیت شهرک اداری شهریار براساس اصول پدافند غیرعامل))، مجله جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، سال 23، شماره 7، 1391

-      محلاتی، محمد جعفر، ((جنگ ایران و عراق در اسناد سازمان ملل))، شماره سند S/ 19702، 1367

-      محمدی ده چشمه، مصطفی، ((مدل‌سازی مکانی هم‌جواری کاربری های ویژه از دیگاه پدافند غیرعامل در کلان‌شهر اهواز))، فصل نامه برنامه‌ریزی و آمایش فضا، ش 2، تابستان 1393

-      -محمدی ده چشمه، مصطفی، حیدری‌نیا، سعید (1394)، مدل‌سازی مکانی هم‌جواری کاربری-های ویژه از دیگاه پدافند غیرعامل در کلان‌شهر اهواز، فصل نامه برنامه‌ریزی و آمایش فضا، دوره نوزدهم، شماره 2، تابستان، صص 211-236

-      نیکومنش، محمدرضا، نظرخواه، علیرضا، پناهیان، جواد (1393)، ارزیابی روش‌های اجرای پدافند غیرعامل در زمینه انرژی و صنایع مرتبط، مجله بین‌المللی علوم پایه و تحقیقات کاربردی. جلد، 3(SP)، صص 1-9

-      Ayat Ullah, A (2008), Defend cities against modern warfare agents, according to the principles of urban land use planning, site of the new Iranian civil defense[In Persian].

-      Favier, P.,Bertrand,D.,Eckert,N.,Naaim,M. (2012).Optimal de sigh of defense structures using reliability. Journalese fiabilitedes matrix structures.

-      Fisher.A. (2000).Civil defense in Canada, 1939-1965 garnering public support war and nuclear weapons through myth of protection. Master's thesis of arts in history. Department of history lakehead university.

-      Gibson, gary (1997), an interoduction to seismology, disaster prevention and management, volume 6, number 5, mcb university press, emerald group limited.

-      Goehhering, A. (2009).Analytical methods to enhance passive urban design.26th conference in passive and low energy architecture, Quebec City, Canada.

-      Hausken, K., Levitin, G. (2001).Active vs. passive defense against a strategic attacker. World scientific, vol, 13, No.1 (p.1-12).

-      Leritina, G., Hauskenc, K. (2011).Preventive strike vs. false targets and protection in the fence strategy. Reliability engineering and system safety, vol96, issue8 (p.912-924).

-      Li, A; Nozick, L; Xu, N. and Davidson, R, (2012): Shelter location and transportation planning under hurricane conditions, School of civil and environmental engineering, Cornell university, transportation research part, No 48: pp 715–729.

-      LI, Zhaoxue, XChicago, Linyu, Evaluation indicators for urban ecological security based on ecological network analysis, Journal of Procedia Environmental Sciences, N. 2, 2010.P 7

-      Schmidtlein, M.C; Shafer, J.M; Berry, M. and Cutter, S.L, (2011): Modeled earthquake losses and social vulnerability in Charleston, South Carolina, Applied Geography, 31, 269- 281.

-      Sharma, kumar (2003), The Social Organization Of Urban Space: a case study of chanderi, a small town in central india, Sage Puplications, 405- 427.

-      Tang, A. & Wen, A, (2009): An intelligent simulation system for earthquake disaster assessment, Computers & Geosciences, 35, 871– 879.

-      Wisner B,Walker P (2005). Beyond Kobe; A Proactive Look at the World Conference on Disaster Reduction. 18-22 January 2005, Kobe, Japan [Report] / Feinstein International Famine Center. A report for the Swiss Department of Humanitarian Aid.

-      Woodson, R. Transfer inner cities from grass roots up.Journal of Wall Street, Los Angeles.1992. P 46.


 



[1] کارشناس ارشد رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه شهید چمران اهواز، ایران نویسنده مسئول Parvezyan.a@gmail.com

[2] کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه شهید چمران اهواز، ایرانsamiraahmadi935@gmail.com

 

 

[3]- John Warden

[4] - Norman Schwarzkopf

[5] - Colin Powell

[6] - Sun Tzu

[7] - Aslypchnkv

[8] - SPREED: ضریب کاهش یا افزایش شیب آسیب‌پذیری کاربری است، مقدار پیش فرض 5 نقطه شروع خوبی است که در واقع به طور معمول ارزش آن بین 1 و 10 متفاوت است.

[9] - از گزینه های FuzzyMembership در برنامه Aregis است که موارد کاربرد آن در لایه‌هایی است که فاصله خاصی از آنها ایجاد آسیب‌پذیری می‌کند و بعد از آن فاصله شیب آسیب‌پذیری براساس میزان SPREED بسیار کم می‌شود و برای نشان دادن مقادیر کوچکی از ورودی رستر در مجموعه فازی سازی تابع عضویت، که دارای ارزش عضویت حداقل 0.5 در نقطه میانی است استفاده می شود.

-      اسماعیلی شاهرخت، مسلم، تقوایی، علی اکبر (1390)، ارزیابی آسیب پذیری شهر با رویکردپدافند غیرعامل با استفاده از روش دلفی؛ نمونه موردی شهر بیرجند، مدیریت شهری، شماره 28، پاییز و زمستان، ص 93-110
-      اکبری‌مطلق، مصطفی؛ عباس‌زاده، غلامرضا. (1389). بررسی جایگاه و ابعاد پدافند غیرعامل در پایتخت معنوی ایران. اولین کنفرانس پدافند غیرعامل و سازه‌های مقاوم، بابل، دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل،
-      پرویزیان، علیرضا. (1395). ارزیابی الزامات پدافند غیرعامل در هم‌جواری صنایع (مطالعهٔ موردی: کلان‌شهر اهواز). پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، رشتهٔ جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری. دانشگاه شهید چمران اهواز.
-      رجبی، محمدرضا؛ گلمهر، احسان؛ مجیدی، داوود؛ رستگار، عبدالمطلب (1390)، الگوی مکان‌یابی نیروگاه‌های برق‌آبی با رویکرد پدافند غیرعامل و با بهره گیری از TOPSIS (مطالعه موردی: استان اصفهان)، مجله علمی پژوهشی علوم و فناوری‌های پدافند غیرعامل، سال دوم، شماره 4، صص 324-315.
-      رهنمایی، محمد تقی و مصطفی محمدی ده چشمه، ((تحلیلی بر ناپایداری اجتماعی در بوشهر ایران))، مجله اطلاعات سیاسی- اقتصادی، ش 259 و 260، صص 284-297، 1388
-      زارع پور، مهدی، جعفری، صدیقه و بنابی، سجاد، ((امنیت سامانه‌های متحرک))، ترجمه جلد اول، انتشارات دانشگاه آزاد اسالمی، چاپ اول، تهران، 171 ص، 1390
-      سجادیان، ناهید، علیزاده، مهدی، پرویزیان، علیرضا (1396)، سنجش استقرار بیمارستان‌های کلان‌شهر اهواز مبتنی بر اصول پدافند غیرعامل، مجله آمایش فضا گلستان، دوره هفتم، شماره بیست و چهار، صص 169-184
-      عباس پور، جمشید (1384). مقدمه‌ای بر اصول پدافند غیر فعال. تهران: نشر ناجا
-      علیزاده، مهدی (1395). ارزیابی آسیب پذیری زیرساخت‌های شهری کوهدشت با رویکرد پدافند غیرعامل، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشتهٔ جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، استاد راهنما: امانپور، سعید، دانشگاه شهید چمران اهواز
-      فرزاد بهتاش، محمدرضا و محمد تقی آقابابایی (1390). «مفاهیم پدافند غیرعامل در مدیریت شهری با تأکید بر شهر تهران»، مجله دانش شهر، شماره 37، مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران.
-      قاسمی، حسین. (1389). گذری تاریخی بر دفاع غیرعامل، فرهنگ و دانش پدافند غیرعامل. کمیتهٔ پدافند غیرعامل دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی-درمانی سبزوار، صص 11-18.
-      کامران، حسن، حسینی امینی، حسن، ((تحلیل موقعیت شهرک اداری شهریار براساس اصول پدافند غیرعامل))، مجله جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، سال 23، شماره 7، 1391
-      محلاتی، محمد جعفر، ((جنگ ایران و عراق در اسناد سازمان ملل))، شماره سند S/ 19702، 1367
-      محمدی ده چشمه، مصطفی، ((مدل‌سازی مکانی هم‌جواری کاربری های ویژه از دیگاه پدافند غیرعامل در کلان‌شهر اهواز))، فصل نامه برنامه‌ریزی و آمایش فضا، ش 2، تابستان 1393
-      -محمدی ده چشمه، مصطفی، حیدری‌نیا، سعید (1394)، مدل‌سازی مکانی هم‌جواری کاربری-های ویژه از دیگاه پدافند غیرعامل در کلان‌شهر اهواز، فصل نامه برنامه‌ریزی و آمایش فضا، دوره نوزدهم، شماره 2، تابستان، صص 211-236
-      نیکومنش، محمدرضا، نظرخواه، علیرضا، پناهیان، جواد (1393)، ارزیابی روش‌های اجرای پدافند غیرعامل در زمینه انرژی و صنایع مرتبط، مجله بین‌المللی علوم پایه و تحقیقات کاربردی. جلد، 3(SP)، صص 1-9
-      Ayat Ullah, A (2008), Defend cities against modern warfare agents, according to the principles of urban land use planning, site of the new Iranian civil defense[In Persian].
-      Favier, P.,Bertrand,D.,Eckert,N.,Naaim,M. (2012).Optimal de sigh of defense structures using reliability. Journalese fiabilitedes matrix structures.
-      Fisher.A. (2000).Civil defense in Canada, 1939-1965 garnering public support war and nuclear weapons through myth of protection. Master's thesis of arts in history. Department of history lakehead university.
-      Gibson, gary (1997), an interoduction to seismology, disaster prevention and management, volume 6, number 5, mcb university press, emerald group limited.
-      Goehhering, A. (2009).Analytical methods to enhance passive urban design.26th conference in passive and low energy architecture, Quebec City, Canada.
-      Hausken, K., Levitin, G. (2001).Active vs. passive defense against a strategic attacker. World scientific, vol, 13, No.1 (p.1-12).
-      Leritina, G., Hauskenc, K. (2011).Preventive strike vs. false targets and protection in the fence strategy. Reliability engineering and system safety, vol96, issue8 (p.912-924).
-      Li, A; Nozick, L; Xu, N. and Davidson, R, (2012): Shelter location and transportation planning under hurricane conditions, School of civil and environmental engineering, Cornell university, transportation research part, No 48: pp 715–729.
-      LI, Zhaoxue, XChicago, Linyu, Evaluation indicators for urban ecological security based on ecological network analysis, Journal of Procedia Environmental Sciences, N. 2, 2010.P 7
-      Schmidtlein, M.C; Shafer, J.M; Berry, M. and Cutter, S.L, (2011): Modeled earthquake losses and social vulnerability in Charleston, South Carolina, Applied Geography, 31, 269- 281.
-      Sharma, kumar (2003), The Social Organization Of Urban Space: a case study of chanderi, a small town in central india, Sage Puplications, 405- 427.
-      Tang, A. & Wen, A, (2009): An intelligent simulation system for earthquake disaster assessment, Computers & Geosciences, 35, 871– 879.
-      Wisner B,Walker P (2005). Beyond Kobe; A Proactive Look at the World Conference on Disaster Reduction. 18-22 January 2005, Kobe, Japan [Report] / Feinstein International Famine Center. A report for the Swiss Department of Humanitarian Aid.
-      Woodson, R. Transfer inner cities from grass roots up.Journal of Wall Street, Los Angeles.1992. P 46.